2012 මැයි 03: ඇල්කෙමියාගේ රසායනාගාරය දැන් වැඩ…. මෙන්න පළමු ලිපිය.


ඇල්කෙමියාගේ රසායනාගාරය නැවත විවෘත කරන බවට ඔබට දුන් පොරොන්දුව ඒ අයුරින්ම ඉටු කරමින් Population Boom and the Future of Energy Crisis. යන මාතෘකාවෙන් ලියැවුන ලිපිය ඇල්කෙමියාගේ රසායනාගාරයේ පළ වී ඇත.

වැඩිදුර විස්තර සඳහා  මෙතැනින් බලන්න.

ලිපිය දිගු වැඩි වන නිසා කෙටි ලිපි කිහිපයකට කඩා ලියන්නට අදහස් කළෙමි.

ඉදිරියේදී තවත් ලිපි ලියැවේවි.

Advertisements

About Alchemiya

ආචාර්ය පියල් ආරියනන්ද, ජීව අකාබනික රසායන විද්‍යාව අංශයෙන් ඇමරිකාවේ ඩෙලවෙයා විශ්ව විද්‍යාලයෙන් ආචාර්ය උපාධිය ලබා වසර කිහිපයක් එහිම විද්‍යා පර්යේෂකයෙකු ලෙස සේවය කර, ජර්මනියේ BASF රසායන ආයතනයෙහි රසායනික උත්ප්‍රේරක සම්බන්ධයෙන් පර්යේෂණ කළ විද්‍යාඥයෙකි. හරිතාගාර ආචරණයට ප්‍රධාන දායකත්‍වයක් දක්වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුව රසායනික සංයෝගවලට පරිවර්තනය කළහැකි රසායනික පර්යේෂණවලට ඉතා ඉහළ දායකත්‍වයක් දී ඇත. ලංකාවට පැමිණි පසු මයිඩාස් සේෆ්ටි ආයතනයෙහි පර්යේෂණ ප්‍රධානී වශයෙන් ද කටයුතු කර, දැනට MAS Holdings අනුබද්ධ Bodyline ආයතනයෙහි නවෝත්පාදන ප්‍රධානී වශයෙන් කටයුතු කරයි. රැකියාවට අමතරව ඔහු විද්‍යාත්මක Blog අඩවියක් ද, රිවිර -රිවිනෙත කලාපයට සතිපතා ලිපි පළකරන විද්‍යා ලේඛකයෙකි. මෙයට අමතරව ඔහු නවෝත්පාදන සහ නිර්මාණශීලීත්‍වය පිළිබඳව දේශන සහ වැඩමුළු ද පවත්වයි. Dr. Piyal Ariyananda was schooled at Mahinda College, Galle and obtained his first degree at the Institute of Chemistry, Ceylon. He excelled the studies being the Batch top in the First year and overall Batch second in the final year exams. After two years of work as a chemist at the Unilever Sri Lanka, Dr. Piyal received a scholarship to pursue his Masters Degree at the university of Louisiana, Monroe where he became the most outstanding Graduate student of the Department of Chemistry in 2003 at his graduation. Dr. Piyal did his Ph.D at University of Delaware, with another scholarship to study his Ph.D in Chemistry, where he studied the conversion of Carbon Dioxide to useful chemical compounds. After graduation with a Ph.D he continued the research at the same university in Energy generation through Carbon Dioxide conversion for two years. Dr. Piyal was offered a scientist position at the Catalytic Research Lab at BASF – Germany and prior to return to Sri Lanka, He worked on converting Carbon Dioxide to Superabsorbant materials, which are used in Diapers if simply explained. Prior to the current assignment, Dr. Piyal headed the R&D team at Midas Safety, a safety and sports glove manufacturing organization located in the Export processing zones in Sri Lanka. His team introduced several new products and technologies into the glove industry, which includes a recent international patent on a new method of making a special type of a coating. His team won the most outstanding innovation team Gold award, in the 2015 National Chamber of Exporters’ award Ceremony. Dr. Piyal is currently heading the Bodyline Innovation team in General Manager capacity. Bodyline is one of the largest business units in MAS holdings with over 15000 employees. He uses the latest innovation methods in the world to innovate the products, and new business models to cater the latest trends in apparel market. Apart from his professional work, He is a science communicator and he writes a special article in Sunday Rivira – Rivinetha, and a science fiction to the same paper. He is also a trainer of Science teachers working with the department of education, and the secretary of the Royal Society of Chemistry, Sri Lanka Section.

Posted on මැයි 3, 2012, in ඇල්කෙමියාගේ දිනපොත and tagged , , , . Bookmark the permalink. ප්‍රතිචාර 6.

  1. අතින්රික ය සංජානනය හා මානසික සෞඛ්යල අතර දැඩි සම්බන්ධතාවයක් ඇත.මන්ද අතින්රික ය සංජානනවලදී ලැබියහැකි විවිධ අත්දැකීම් හා මානසික සෞඛ්යධ දුබලවූ අවස්ථාවලදී ලැබියහැකි විවිධ අත්දැකීම් අතර බොහෝ සමානකම් දක්නට ලැබෙන බැවිනි.අතින්රි ය සංජානනයේදී මනසට ලැබෙන විවිධ අත්දැකීම් සාමාන්යන පියවි ස්වභාවයෙන් වෙසෙද්දී සෑම පුද්ගලයෙකුට එක සමානව අත්දැකිය හැකි ඒවා නොවේ.එසේම පියවි ලෝකයේ කිසිසේත්ම උපකල්පනය නොකළහැකිවන දේවල් පවා අතින්රිා ය සංජානනයට අරමුණු වියහැකිය.මානසික සෞඛ්යප දුබලවූ පුද්ගලයෙකු තුළද සාමාන්ය‍ ඉන්රිම ය අත්දැකීම් ලැබීමට අපහසුතා ඇතිවීම නිසා ඇතිවියහැකි විවිධ අසාමාන්‍ය දැනීම්ද පවතී.ඒවා විවිධ මායාමය දේ හා චිත්ත භ්රා න්ති (Hallucinations)වශයෙන් සිතේ ඇතිවිය හැකිය. මේ භ්රායන්ති අවස්ථා බිය (Phobia) සමඟ බද්ධව මානසික දුබලතා ලෙස ඇතිවිය හැකිය.බොහෝ අවස්ථාවලදී මොළයේ අභ්යාන්තරයේ සෛලවලට ප්රිමාණවත් තරම් රුධිර සැපයුමක් නොසිදුවිය හැකි අවස්ථාවලදී මොළයට අවශ්යබ තරම් ඔක්සිජන් නොලැබීම නිසා ස්වල්ප වේලාවකට පමණක් සීමාවන විවිධ භ්රා න්ති හා මායා මානසික තත්ත්වලට මුහුණපෑමට සිදුවිය හැකිය.ගල්අඟුරු ආකර වල හෝ පතල් ක්ෂේතත්රනය ආශ්රිකතව රැකියාවල නියැලී සිටින පුද්ගලයින්ගේ රැකියා ස්වභාවයට අනුව දවසේ වැඩිකාලසීමාවක් ගතකිරීමට සිදුවනුයේ අඩු ඔක්සිජන් සාන්ද්රසණයක් පවතින ස්ථානවලය.ඒ අවස්ථාවලදී හෝ කාලයක් ගතවී හෝ මෙබදු පුද්ගලයින්ට විවිධ භ්රා්න්ති තත්ත්ව ඇතිවිය හැකිය. කාලයක් මෙබඳු අනතුරු සහිත ස්ථානවල දිගුකාලසීමාවක් රැකියාවල නිරත පුද්ගලයින්ගේ සේවා කාලය නිශ්චිත කාල පරිච්ඡේදයකදී අවසන්කර ඔවුන්ට විශ්රානම ගැනීමේ පහසුකම් පවා සලස්වා ඇත්තේ මෙබඳු මනෝවිද්යා ත්මක පසුබිමක් තුළ ක්රිායාත්මක වන ජීව විද්යා්ත්මක හේතු නිසාය. පොළව මට්ටමේ සිට ඉතා පහතින් පිහිටි ගැඹුරු ලිංවල වැඩකරන අයගේද මොළයට රුධිරයෙන් ඔක්සිජන් සැපයුම අඩාලවේ.එසේම පොළව යට ඇති විවිධ විෂ වායුන්ගේ බලපෑම මොළය කරා පැමිණේ.එහිදී මොළ අභ්යේන්තරයේ ස්නායු සම්ප්රේවෂණ කාර්යයට විවිධ බාධා එල්ලවිය හැකිය.ඒ බලපෑම නිසා මොළය ස්නායු සම්ප්රේයෂණය සිදුවනුයේ නිසි ලෙස නොව විකෘතිවීමකට ලක්වීබව දැකගත හැකිය.මේ විකෘතිවීම නිසා බාහිර ලෝකයේ අරමුණු පිළිබඳ ඉන්රිව යන් මඟින් සම්ප්රේවෂණය වන ස්නායු දත්ත සංඥා තිබෙන අයුරින් නොව වෙනත් අයුරකට පරිවර්තනයවීමට ලක්වේ.මෙබඳු අයුරකට ස්නායු දත්ත සංඥා ලක්වීමෙන් ලැබෙනුයේ විපරීත සංජානනයකි.මේ සංජානනය පියවි ලෝකයේ විද්යදමාන වස්තූන් ඇසුරෙන් සාමාන්යේ දිවිපෙවෙතේදී ලබන සංජානනයට වඩා වෙනස් වේ.මේ නිසා මෙය අතින්රිර ය සංජානනයේ හැඩතලයක්දැයි මඳක් වික්ෂිප්තවීමක් පවා සෙසු අයට ඇතිවේ.මේ යටතේ දුර,කාලය,අවකාශය,පරිමාව හා ගැඹුර ආදී මාන පිලිබඳ ඇතිවන විකෘති අත්දැකීම් වඩාත් ප්ර මුඛ ස්ථානයෙහිලා සැලකිය හැකිය.අතින්රික ය සංජානනය නිසාද දුර, කාලය, අවකාශය, පරිමාව හා ගැඹුර යන මාන පිළිබඳ අවබෝධය මේ අයුරින්ම වෙනස්වීමකට ලක්විය හැකිය.නමුදු සංජානනය විකෘතිවීමට ලක් වීම නිසා ඇතිවන දැනීමේ හා අතින්රික ය සංජානනය නිසා ඇතිවන දැනීමේ වෙනසක් තිබේ.සාමාන්යව අයට මේ වෙනස පිළිබඳ එතරම් පැහැදිලි වැටහීමක් නැත. එබැවින් ඔවුන් බොහෝවිටම සිතනුයේ අතින්රිය ය සංජානනය ඔවුන්ගේ සාමාන්යා අත්දැකීමට වඩා සමීපබවක් දක්වන විකෘති සංජානනය හා සමාන බවකි.නැතහොත් අතින්රිද ය සංජානනය යනු විකෘති සංජානයේම තවත් එක්තරා විකාරරූපී පැතිකඩක් බව උපකල්පනය කිරීමට පවා ඔවුහු නොපසුබට වෙති. ඉගෙනීමෙන්,භාවනා කිරීමෙන්,සිතීමෙන් හා කල්පනා කිරීමෙන් මිනිසුන් වහා උමතු බවට පත්වෙතැයි සාමාන්යන ජනතාව අතර ව්යාිප්තව පවත්නා ආකල්පය ඇතිවීමට මෙබඳු කරුණු ඉවහල්වී තිබේ.නමුදු සැබෑ තත්වය නම් එසේ සිදු නොවනබවයි.මෙහි සත්යීය නම් උමතු බව වනාහී මනසේ ඇති එක්තරා රෝගී තත්වයක් පමණක් බවයි.මේ අනුව යමෙකු උමතුවනුයේ ඉහත සඳහන් දේ කිරීමෙන් නොව මානසික අසමතුලිතතාව නිසා බවයි.මානසික ක්රිහයාකාරීත්වය මනාව පවතිනුයේ සමතුලිතව මනස පවතින විටය. මානසික සමතුලිතතාවය නැතිවීමට බලපාන විවිධ හේතු තිබේ.මේ අතර ජීව විද්යා ත්මක, මනෝවිද්යාේත්මක, කායික, සමාජයීය, සාමයික, පාරිසරික, පාරම්පරික, ජානමය, ආරමය සාධකද ඉවහල් විය හැකිය.මොළයේ අභ්යිතර ස්නායු සම්ප්රේයෂණ ක්රිමයාවළියට අදාළ ස්නායු සෛල අතර කුඩා පරතර අතර පිහිටි රසායනික ද්රබව්යය මඟින් දත්ත සංඥා (Neuron Chemical Transmitter ) සම්ප්රේ ෂණ කාර්යය සිදුවේ.විකෘතිවීම් සිදුනොවී සැබෑ අයුරින් මේ දත්තසම්ප්රේtෂණය සිදුවන්නේ නම් මානසික සමතුලිතබව සුරැකේ.නමුදු විවිධ හේතු නිසා මොළයේ රසායනික ද්රtව්යය මඟින් දත්ත සංඥා සම්ප්රේසෂණ කාර්යයට බාධා පැමිණේ.ඇතැම් අවස්ථාවලදී ඊට නියමිත රසායනික ද්ර‍ව්යද වල හිඟතාවය නිසාද දත්ත සම්ප්රේධෂණයට බාධා ඇතිවේ.තවත් අවස්ථාවල ප්රදතිවිරුද්ධ රසායනික ද්රාව්යත (Neuron Anti Chemicals ) මඟින් දත්ත සම්ප්රේලෂණ කාර්යය පිණිස අවශ්යනවන රසායනික ද්ර්ව්යත විනාශ කරනුලබයි.හැඟීම්වලට අදාළ විවිධ සංවේදන (Sense)ඇතිවීමට ඉවහල්වන රසායනික ද්ර්ව්යත තවත් ප්රනතිවිරුද්ධ රසායනික ද්ර ව්යම මඟින් විනාශ කිරීම නිසා අදාළ සංවේදන නිසි ලෙස ඇති නොවේ.යමෙකුට තමාගේම සිතතුළ ඇති ආකල්ප හා හැඟීම් නිසා ඊට අදාළ රසායනික ද්රලව්යදවල ජනනය හා ක්රිතයාකාරීත්වය නිසා දත්ත සම්ප්රේ ෂණයට අත්යළවශ්යෙ සෙසු රසායනික ද්රනව්යත විනාශවීමට පවා හේතුවිය හැකිය.නිදසුනක් වශයෙන් නිතර අනුන්ට වෛර හා ක්රෝ ධ කරන පුද්ගලයෙකුගේ මොළයේ රසායනික ද්රේව්යෙවල අසමලිතතාවයක් ඇතිවිය හැකිය.ඊට හේතුව සාමාන්යය පියවි මානව ස්වභාවයට ප්රනතිවිරුද්ධ සිතිවිලි ආකල්ප හා හැඟීම්වලින් පෙලීමට හුරුව තිබීමයි.එවිට එබඳු සිතක් අසාමාන්යද හා විකෘති ස්වභාවයකට පත්වීමේ වැඩි සම්භාවිතාවයක් ඇත.එබඳු පුද්ගලයෙකුගේ සිත තුළ මානව හිතවාදී ස්වරූපයට අදාළ සියළු සිතිවිලි ආකල්ප හා හැඟීම් එබඳු අහිතකර රසායනික ද්රාව්යව මඟින් විනාශ කරනු ඇත.එවිට ඒ පුද්ගලයා නොදැනුවත්වම සමාජයට අහිතකර විනාශකාරී පෙළඹීම් සහිත පුද්ගලයෙකු ලෙස සකස් වනු ඇත.ඇනඩ්රඒලීන් හෝමෝනය නීරෝගී පුද්ගලයෙකු තුළ ස්රාහවය වියයුතු එක්තරා ප්ර මාණයක් තිබේ.නිතර කෝපවීම,ක්රෝයධ කිරීම ආදිය නිසා ඇනඩ්රකලීන් ස්රාආවයවීම අධිකවිය හැකිය.එසේවනුයේ ජීවවිද්යාරත්මකව සත්ව ස්වභාවය අනුව සටන්වැදීමට,පලා යාමට ආදී ක්රිායා සඳහා හෘද ස්පන්දනය වේගවත් කිරීම, සමට දහදිය දැමීම, වේගවත්ව රුධිරය සැපයුම සිදුවීම ආදී ක්රිනයා රැසක් සිදුවීමට ඇනඩ්රමලීන් හෝමෝනය උපකාරීවන බැවිනි.පුරාණයේදී මෙබඳු ක්රි්යාකාරීත්වයක් සත්ව ජීවිත සුරක්ෂිතව පවත්වාගැනීමට උපකාරීවී තිබේ.සෙසු සතුන්ගේ පහරදීම් හා ගොදුරුකරගැනීම්වලට සාර්ථකව මුහුණදීම සඳහා සටන්වැදීමට හෝ පලායාමට මේ ඇනඩ්රහලීන් හෝමෝන ස්රා්වයවීම මහෝපකාරී වී තිබේ.ක්ර මයෙන් මිනිසා සෙසු සත්ව වර්ගවලට සාපේක්ෂව ශිෂ්ටවත්ම සංස්කෘතිකව දියුණුවත්ම මිනිසාගේ තිබූ සත්ව ස්වභාවයට ආවේණීක යම් යම් ගතිලක්ෂණ ක්රසමානූකූලව වියැකී යන්නට විය.ඒ අනුව නොදියුණු ගෝත්රි ක මිනිසුන්ට හුරුව තිබූ සටන්වැදීම තුළින් ජීවිතය ආරක්ෂා කරගැනීමේ අවශ්යවතාව හා දඩයම්කර ජීවිතය ගෙනයාමට තිබූ අවශ්යවතාව නූතන මිනිසාහට නැත. නමුදු මිනිසා ශිෂ්ටවූවාට ඔහුගේ සිරුරතුළ ක්රිටයාත්මකවන ජීවවිද්යානත්මක යාන්ත්රමනය එසේම අද දක්වාම සිදුවේ.ඒ අනුව ඇනඩ්රතලීන් හෝමෝනයේ ක්රි යාකාරී ස්වභාවයද විද්යතමානය.නමුද වර්තමාන මිනිසාට එදා සිටි මිනිසාගේ ශාරීරික මානසික අවශ්යිතාවය නැත.එබැවින් ඇනඩ්රඅලීන් බඳු හෝමෝනයක් ස්රාසවයවීමෙන් අත්වන ප්ර‍යෝජනයක් නැත.පහරදීමට පළායාමට වැනි ක්රිෝයාවන් නූතන දියුණු සමාජයේදී එතරම් අවශ්යන නොවන බැවිනි.එබැවින් එබඳු හෝමෝන වර්ග ස්රාවවයවීම් නිසා ඇතිවන විෂ සහිත රසායනික ද්රබව්යඑ සිරුරේත් මොළයේ සෛල තුළත් එක්රැස් වේ.මේ විෂ රසායනික ද්රහව්ය‍වල ක්රි‍යාකාරීත්වය නිසා ශාරීරික රෝග රැසක් ඇතිවේ. දියවැඩියාව,අධිරුධිර පීඩනය වැනි රෝග මීට නිදසුන්ය.එසේම මේ විෂ රසායනික ද්රයව්යක මොළයේ ස්නායු සෛල තුළ සිදුවන රසායනික දත්ත සම්ප්රේනෂණ කාර්යයටද බාධා පමුණුවයි.එවිට එබඳු අයෙකුගේ සිතිවිලි ආකල්ප හා හැඟීම් ස්වභාවික නැත.විවිධ විකෘති සිතිවිලි ආකල්ප හා හැඟීම්වල ගොදුරක් බවට ඒ පුද්ගලයා පත්වේ.මෙබඳු පුද්ගලයෙකුගේ සංජානනය අසාමාන්යක විය හැකිය.ඒ අසාමාන්ය සංජානනය කිසිම අවස්ථාවකදී අතින්රිල ය සංජානන හැකියාවට සමාන නැත.අතින්රින ය සංජානනය ලැබිය යුත්තේ දීර්ඝව සිදුකරන සදාචාර හික්මීමක ප්රනතිඵලයක් වශයෙනි.එම සදාචාර හික්මීමේ උත්කෘෂ්ට අවස්ථාව අතින්රි ය සංජානන හැකියා මඟින් නිරූපණය වේ.අතින්රිස ය සංජානන හැකියා ලෝකයේ සාමාන්යථ ස්වභාවයට වඩා වෙනස්බව සත්යනයකි.නමුදු එය විකෘතියක් නොවේ. අයහපත් සිතිවිලි ආකල්ප හා හැඟීම් නිසා සංජානනයේ සිදුවන වෙනස්කම් සාමාන්යම ස්වභාවයට වඩා වෙනස්ය.එසේම එය විකෘතියකි.ලෝකයේ සාමාන්යා ස්වභාවයට වඩා වෙනස්වූ පමණින් එය සාධක කොටගෙන සෑම අතින්රිි ය සංජානන හැකියාවක්ම මානසික රෝගී අවස්ථාවක් සේ සලකා බැහැර කිරීම මේ නිසා වැරදි දෙයක් බව වටහාගත යුතුය. මිනිසා ඉන්රි සලකය ක්රිනයාකාරීත්වය නිසා බාහිර ලොව සංජානනය කරගනියි.නමුදු සෑම අයෙකු විසින්ම සංජානනය කරගනුයේ බාහිර ලොව යැයි තමන් සිතා සිටියද එය සැබෑව නොවේ.සැබෑව නම් බාහිර ලෝකයෙන් ඉන්රිැයි ය ක්රිෑයාකාරීත්වය ඇසුරින් අභ්යමන්තරයට ගන්නා අරමුණු දත්ත සංඥා ලෙසට මොළය කරා සම්ප්රේ්ෂණයවී එය මොළය වටහාගන්නා අයුරු අපට සන්නිවේදනයවීමයි. මෙය දීර්ඝ ක්රියයාවලියක් වුවද ඉතා සීඝ්රරව සිදුවන බැවින් එහි කාලය ගතවීමක් අපට නොදැනේ.ඒ ක්ෂණයකින්ම සංජානනය සිදුවීම නිසා ඇසින් රූප බලන්නාක් මෙන්ද කණින් ශබ්ද අසන්නාක් මෙන්ද දිවෙන් රස විඳින්නාක් මෙන්ද නාසයෙන් ආඝ්රාාණ ලබන්නාක් මෙන්ද සමින් ස්පර්ශ ලැබ ගන්නාක් මෙන්ද මනසින් ධම්ම අරමුණු පිළිබඳ මතක ඇතිවන්නාක් මෙන්ද අපට දැනේ.නමුදු එම සියල්ල සිදුවනුයේ මොළයේ දත්ත සම්ප්රේඇෂණ ක්රිනයාවලිය හරහා සිදුවන බාහිර නිකුත් කිරීම් (Out Puts) ලෙසයි.ඉන්රිමහි ය ක්රි්යාකාරීත්වය නිසා බාහිර ලෝකයෙන් ඇතුළට ලබාගනු ලබන (In Puts) දත්ත සංඥා මොළයේ ස්නායු සම්ප්රේෝෂණය නිසා බාහිර නිකුත් කිරීම් ලෙසට අවබෝධකර ගනියි. ඉන්රි්නා යන් මඟින් බාහිර ලෝකයෙන් ඇතුළට ලබාගනුලබන දත්ත සංඥා හා මොළයේ දත්ත සංඥා සම්ප්රේිෂණ ක්රිෙයාවලිය හරහා සිදුවන බාහිර නිකුත් කිරීම් සමාන අයුරකින් පවතින විටදී සාමාන්යය පුද්ගලයෙකුගේ පියවි මානසික මට්ටම සමතුලිතව පවතී.අසාමාන්යම මානසික මට්ටමකදී බාහිර ලෝකයෙන් ඇතුළට ලබාගන්නා දත්ත සංඥා හා මොළයෙන් බාහිරව සිදුවන දත්ත සංඥා නිකුත් කිරීම් අතර සමානත්වය ක්රඥමානූකූලව අඩුවී යයි.මෙය සිදුවනුයේ බාහිර ලෝකයෙන් මොළයතුළට ලබාගන්නා දත්ත සංඥා හා මොළයෙන් නිකුත් කරන දත්ත සංඥා අතර පවතින රසායනික ද්රාව්යං වල යම් අසමතුලිතබවක් ඇතිවීම නිසාය.මේ රසායනික ද්රකව්යතවල අසමතුලිතබව ඇතිවීම පුද්ගල ආකල්ප, සිතිවිලි හා හැඟීම්වල වෙනස්වීම් නිසාද ඇතිවේ.එවිට ස්නායු සම්ප්රේපෂණ කාර්යය සිදුවීම සඳහා අත්යහවශ්යව රසායනික ද්රයව්ය. ඊට ප්රසති රසායනික ද්රඇව්යක මඟින් විනාශ කිරීම හෝ අඩපණ කර දැමීම සිදුවේ.විෂම සිතිවිලි, ආකල්ප හා හැඟිම් නිසා ජනනය වන විෂ රසායනික ද්රඅව්ය ක්රිායාත්මක වනුයේ විෂ රසායනික ද්රැව්ය ලෙසයි.ස්නායු සම්ප්රේනෂණයට හිතකර රසායනික ද්රපව්ය හටගැනීම අඩු වීමද ස්නායු සම්ප්රේාෂණ කාර්යයේ සමතුලිතබව කෙරෙහි බලපාන තවත් සාධකයකි.ඇතැම් විටක ජීව විද්යා ත්මක හේතු නිසාද පුද්ගලයෙකුගේ මොළයේ ස්නායු සෛල තුළ මෙබඳු රසායනික ද්ර්ව්යි හටගැනීම අඩුවීමේ ප්ර වණතාවක් පෙන්නුම් කෙරේ.එබඳු අවස්ථාවල සිදුකෙරෙනුයේ ඒ රසායනික ද්රයව්යු ඖෂධ මාර්ගයෙන් බාහිරව ලබාදීමයි.එයද දීර්ඝ කාලීනව සිදුකළ යුතුදෙයකි.මන්ද මොළයේ අදාළ රසායනික ද්රයව්යබ ස්වභාවිකව නිෂ්පාදනය කරන මට්ටම හා සමානව ලබාදීම කළයුතු බැවිනි. නමුදු මෙහිද ගැටළුවක් පවතී.එනම් ඖෂධ ගන්නාතුරු මොළයේ අදාළ රසායනිකද්ර ව්යු හිඟබවක් ඇති නොවෙතත් අදාළ ඖෂධ වර්ග ගැනීම නතරකළ විට යළිත් එකී රසායනික ද්රයව්යර හිඟවීම නිසා නැවත වරක් ස්නායු සම්ප්රේනෂණ කාර්ය අඩාලවීමයි.මෙයට විසඳුම අදාල ඖෂධ දීර්ඝකාලීන ලෙස බාහිරව ගැනීම මඟින් ස්වභාවික ලෙස මොළයෙන් එම ඖෂධ නිෂ්පාදනය වන මට්ටමට ශාරීරික ජීවවිද්යාම කාර්යභාරය පැමිණවීමයි.මේ ඖෂධ ගැනීම මුඛ හා එන්නත් මාර්ගවලින් ලබාගතහැකිය. කෝපය, පාලනය කරගත නොහැකි සැකය යනාදී මානසික ආබාධ ලක්ෂණ හටගැනීමට හේතුව මොළයේ රසායනික ද්ර,ව්යයවල අසමතුලිතතාව නිසා නිසි පරිදි ස්නායු සම්ප්රේටෂණ කාර්යය සිදුවීම වැළකීමයි.එවිට ස්නායු සම්ප්රේ ෂණය සිදුවනුයේ බාධාකාරී පසුබිමක් යටතේය.ඇතැම් දත්ත සංඥා සම්ප්රේරෂණය වන අතර ඇතැම් දත්ත සංඥා සම්ප්රේදෂණය නොවේ.එවිට සම්ප්රේඇෂණය නොවන්නා වූ දත්ත සංඥා නිසා අදාළ මොළය සංජානනය කරගන්නා තොරතුරුවල අඩුපාඩු ඇතිවේ.මේ අඩුව පිරවීම සඳහා බොහෝවිට සත්යය තත්වයෙන් පරිබාහිර ඇගැයුම් හා නිර්ණායක භාවිතා කිරීමට සිදු වීමේ අහිතකර ප්රෝතිඵලය විවිධ භ්රා න්ති හා මායාමය තත්වයන් අතර සිතිවිලි සිරගතවීමයි.හිස්ටීරියා තත්ත්ව බිය හා සැකය බඳු අයහපත් මානසික ස්වභාව රැසක් හටගැනීමට මෙවැනි මනෝභාවයක් බෙහෙවින්ම ඉවහල්වේ.කෝපය,ක්රෝැධය හා සැකය බඳු අයහපත් මානසික ලක්ෂණ සාමාන්යන පියවි මිනිසෙකුට පවා හටගනියි.නමුදු මොළයේ රසායනික ද්රයව්යඅවල සමතුලිතබව නිසා එබඳු දේ සාමාන්යු පුද්ගලයෙකුට පාලනය කරගත හැකිය.නමුදු මොළයේ එබඳු සිතිවිලි පාලනය කරගැනීම සඳහා අවශ්යප රසායනික ද්රරව්යද හිඟ පුද්ගලයෙකුට සිය සිතතුළ ඇතිවන එබඳු අයහපත් මානසික ආවේග පාලනය කරගැනීමට නොහැකිවේ.එහි ප්රයතිඵලය තමාගේ මනස පාලනය කළ නොහැකි වීමයි.මෙසේ පාලනය කරගැනීමට නොහැකිවීම නිසා තමාගේම සිතේ ඇතිවන අයහපත් ආකල්ප සිතිවිලි හා හැඟීම්වල ගොදුරක් වීමට ඒ පුද්ගලයාටම සිදුවේ.එහි ප්රකතිඵලය මානසික රෝග ඇතිවීම වේ.මානසික රෝග කායික රෝග මෙන්ම මනසේ ඇතිවන එක්තරා රෝගී තත්වයකි.ඊට අවශ්යම චර්යා හෝ ඖෂධ ප්රමතිකාර යෙදීමෙන් අදාළ රෝග සුවකරගත හැකිය. මේ මානසික සෞඛ්යී අහිමිවීම නිසා ඇතිවන විවිධ රෝගී ලක්ෂණ අතර භ්රාමන්ති හා මායා ආදී දර්ශන ප්රවමුඛ ස්ථානයක් ගනියි.මෙබඳු භ්රා න්ති මායා සිතිවිලි, ආකල්ප, හැඟීම් හා දර්ශන වැනි දේ සැබෑ ලෝකයේ පවතින දේවලට වඩා වෙනස් ස්වභාවයක් ගනියි.අතින්රි ය සංජානනය නිසාද යමෙකු තුළ ඇතිවනුයේ සාමාන්ය ඉන්රි් ය සංජානනයට වඩා වෙනස් දේවල්ය.මෙබඳු වෙනස්කම් පිළිබඳ සූක්ෂම වෙනස නොදන්නා බොහෝ අය මතුපිටින් ඇති සමානකම මත පමණක් සැසඳීමට වෑයම් කරනබව පෙනෙන්නට තිබේ.මොළයේ ස්නායු සෛල තුළ සිදුවන රසායනික සම්ප්රේයෂණ කාර්යය සඳහා උපයෝගීවන රසායනික ද්ර ව්යක වල ක්රිසයාකාරීත්වය ඉතා සංකීර්ණය.තවමත් නවීන විද්යාරව මඟින් සොයා නොගන්නා ලද අභිරහස් රසායනික ද්රරව්ය (Secret Chemicals)මේ රසායනික සම්ප්රේ ෂණ කාර්ය සඳහා උපයෝගී වනබව විද්යාකඥයින් විසින් සොයාගෙන තිබේ.මේ අභිරහස් රසායනික ද්රයව්යරවල ක්රි්යාකාරීත්වය නිසා මිනිසා තුළ ඇතිවන සිතිවිලි ආකල්ප හා හැඟීම්වල විවිධ වෙනස්කම් ඇතිවන බව මෙහිදී පැහැදිලිවී ඇත.ස්නායු සම්ප්රේ ෂණයේදී යම් රසායන ද්රවව්යද තවත් ප්රලති රසායන ද්රාව්යව මඟින් විනාශ කර හෝ අඩපණ කර දමන බව පෙනීගොස් ඇත.එසේම ස්නායු සම්ප්රේදෂණයේදී ඊට ඉවහල්වන රසායන ද්ර ව්යී තවත් රසායන ද්රාව්ය‍ මඟින් වඩාත් ප්රසබලබවකට පත් කරන බව සොයා ගෙන තිබේ.මේවායේ ක්රියයාකාරීත්වය අතිශය සූක්ෂම මට්ටමේ පවතින බැවින් පහසුවෙන් හඳුනාගැනීමට හෝ අර්ථකථනය කිරීමට අපහසුවී ඇත.ඇනඩ්ර ලීන් හොමෝනය සිරුර තුළ සිදුවන විවිධ ජෛව පරිවෘත්තීය ක්රිපයා සඳහා අත්යේවශ්යසය.ඇනඩ්රකලීන්හි ක්රිගයාකාරීත්වය නිසාම කෝපය,ක්රෝ ධය,බිය,නපුරුකම,ඊර්ෂ්යා්ව බඳු සටිඝ සම්ප්ර්යුක්ත මානසික ආකල්ප සිතිවිලි හැඟීම් ඇතිවේ.මේ අයහපත් මානසික ආකල්ප දුරුකිරීමට නම් ඇනඩ්රනලීන් හෝමෝනය ස්රාමවයවීම නතර කිරීම ප්රාියෝගික විසඳුමක් නොවේ.එය ඊට වඩා අතුරුප්ර්තිඵල ඇතිකරවන විසඳුමක් වන නිසාය. මේ නිසා ඇනඩ්රාලීන් හෝමෝනය ස්රාරවයවීම නතරකිරීම සිතේ කෝප සහගත හැඟීම් දුරුකිරීමට විසඳුමක් ලෙස සැලකිය නොහැකිය.මන්ද කෝපය මෙන්ම සිරුර තුළ සිදුවන ජෛව රසායනික ක්රිුයාවලිය සාර්ථකවීමට ඇනඩ්රෝලීන් අත්යමවශ්ය බැවිනි.එසේ නම් අනාගාමී මාර්ගඵල ලාභීන්ගේ සිත තුළ ද්වේෂය ඇති නොවීමට බලපාන ජෛව විද්යායත්මක හේතුව කුමක්වියහැකිදැයි ගැටළුවක් ඇතිවේ.අනාගාමී මාර්ගඵල ලාභින්ගේ සිරුරතුළ ඇනඩ්ර ලීන් හෝමෝනය ස්රාකවයවීම නතරවන්නේ නම් ඇනඩ්රභලීන් හෝමෝනය ඉවහල්කරගෙන සිරුරතුළ සිදුවන ජෛව විද්යා් ක්රියයාකාරීත්වය ඉන් පසුව අඩාලවීමට ඉඩතිබේ.මෙහි මනෝවෛද්ය විද්යායත්මක පසුබිම නම් එබඳු උතුමෙකුගේ මනස තුළ ස්නායු සම්ප්රේරෂණය කාර්යය සිදුවීමේදී කෝපය ඇතිවීමට ඉවහල්වන රසායන ද්ර්ව්යක තව ප්රාති රසායන ද්ර ව්ය‍යක් මඟින් විනාශකර දමනු ලබන බවයි.මෙහිදී ඇනඩ්ර්ලීන් හොමෝනය තිබීම හෝ නොතිබීම වැදගත් සාධකයක් ලෙස සලකා නැත.ස්නායු සම්ප්රේීෂණයේදී රසායනික ද්රමව්ය විනාශ කළ හැකි මෙබඳු ප්රාති රසායන ද්රලව්ය. තවමත් නිසි ලෙස හඳුනාගෙන නැති අතර ඒවායේ ක්රිවයාකාරී ස්වභාවයද නිශ්චිතව අවබෝධ කරගෙන නැත.මනෝවෛද්යය විද්යා ව විසින් මෙබඳු රසායන ද්රභව්යව හඳුන්වනු ලබන්නේ හඳුනානොගත් අභිරහස් රසායන ද්ර ව්ය වශයෙනි.සැබවින්ම මානව මොළය තුළ මෙබඳු රසායන ද්රයව්යබ විශාල ප්රතමාණයක් තිබිය හැකිය.කවදා හෝ මේ රසායන ද්රසව්යව හඳුනාගත හැකි පසුබිමක් ඇතිවූයේ නම් එය නූතන මනෝවෛද්යල විද්යාරවේ විශාල පිම්මක් වනු ඇත.යමෙකු භාවනානුයෝගීව විසීමේදී හඳුනා නොගත් අභිරහස් රසායන ද්රයව්යි එම පුද්ගලයාගේ මොළය තුළ වර්ධනය වේ.එම රසායන ද්රගව්යස සකස්වීම සිදුවනුයේ ඊට අනුරූප ජෛව විද්යා ත්මක පසුබිමක්තුළ මානසික ආකල්ප, සිතිවිලි හා හැඟීම් බලපෑ විටදීය.නිදසුනක් ලෙස මෛත්රි ය පුරුදු පුහුණු කරන පුද්ගලයෙකුගේ මානසික ආකල්ප, සිතිවිලි හා හැඟීම් මෛත්රීල කිරීමට අනුරූප ලෙසින් සකස්වේ.ඒ පුද්ගලයාගේ මනස හා සිරුර කෝප සහගත ආකල්ප,සිතිවිලි හා හැඟීම් දැරීමට පුරුදුවී අයෙකුගේ මනස හා සිරුරට වඩා ක්රිියාශීලි බවින් වැඩිය.අනාගාමී මාර්ගඵල ලාභියෙකුගේ ඇනඩ්රවලීන් සිරුරේ තිබුණද ඒ උතුමාතුළ කෝපය ඇති නොවේ.එහිදී සිදුවනුයේ ඇනඩ්රඇලීන් උපකාරීවන පරිවෘත්තීය ක්රිායාව පමණක් සිරුරතුළ සිදුවීම පමණි.මින් පැහැදිලිවනුයේ හුදෙක් හෝමෝනවල ක්රිීයාකාරීත්ව රටාව පමණක්ම යමෙකුගේ මනසට බල නොපාන බවයි. මීට සමාන තවත් නිදසුනක් නම් අනාගාමී උතුමෙකුතුළ කාම රාග සමුච්ඡේදය වශයෙන්ම ප්රතහීණකර තිබීමයි.මින් අදහස්වනුයේ කාමරාගය යටපත්කර තිබීම නොවේ.කාමරාගය නම් ලිංගික ආශාවයි(Sex Feelings).මේ ලිංගික ආශාව වූ කලී සිය වර්ගයාගේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම ආරක්ෂාකර තැබීම සඳහා සකස්ව ඇති ජෛව විද්යායත්මක උගුලෙහි ඇමයි.මේ උගුල ක්රිතයාත්මකවීමට නම් මේ ඇම ගිලීම සඳහා ආකර්ශණය වන ප්රලතිවිරුද්ධ පාර්ශවික ලිංගික සත්වයින් දෙදෙනෙකු සිටිය යුතු වේ.ලිංගික ආශාව නමැති මේ ඇම නොමැති නම් කිසිදු අයෙකු මේ ජෛව විද්යාගත්මක උගුල වෙත මේ අයුරින් ආකර්ශණීය ලෙස ඇදී නොයනු ඇත.මනුෂ්යජ වර්ගයා ඇතුළු සියළු ජීවීන් සුඛ වේදනාව විඳීමට ඉතා විශාල ආකර්ශණයක් දක්වන බව පැහැදිලිය.බොහෝවිට සුඛ වේදනාව ලෙස සලකා මිනිසුන් විඳින ඇතැම් දේ සැබවින්ම සුවයක් නොවනබව ඒ පිළිබඳ විචාරපූර්වකව සලකා බලන අවස්ථාවලදී පෙනී යයි.ශරීරයෙහි සිදුවූ වණයක් කාලයක් යාමේදී කැසීමට පටන් ගනියි.වණයෙහි ඇති මේ කැසීම මහත් සුවයකි.එහෙත් කැසීම නිසා වණය යළි විශාල තුවාලයක් බවට පත්ව එයින් වේදනාව ඇතිවේ.එබැවින් වණයෙහි කැසීම තාවකාලික දෙයකි.එමෙන්ම මිනිසුන් සුඛ වේදනාව නිසා එය විඳීමට ආකර්ශණයවීමද වණයෙහි තාවකාලික කැසීම හා සමාන දෙයක්බව දත යුතුවේ. කාමරාගයෙහි පවතින වණය කසනවිට ඇතිවන සුවය මෙන්වූ ඉතා ස්වල්ප ස්පර්ශ වේදනාවක් විඳීමට ලොල්වී ඊට වඩා ඉතා විශාල අනර්ථයක් සිදුකරගන්නා බව බොහෝ අය නොසිතති.මෙම ලිංගික ආශාව අනාගාමී උතුමන් සමුච්ඡේද ප්රකහාණය කරනුයේ හුදෙක් අවබෝධය මතය.කාමරාග යටපත් කිරීමක් එහි නැත.අවබෝධය හා වටහාගැනීම නිසා කාමරාග ඇතිනොවීමක් එහි ඇත.එම තත්වය වණය වණයක් බව වටහාගැනීම නිසා තවදුරටත් නොකසා සිටීමට සමානය.එසේම කාම රාගය මොළයෙහි ස්නායු වල රසායන සම්ප්රේ ෂණ ක්රිායාවේදී ඇති වන එක් මනෝභාවයක් පමණි. ස්නායු සෛලතුළ සිදුවන රසායන ද්ර්ව්යර සම්ප්රේඇෂණ ක්රිඇයාවළියට සමගාමීව ලිංගික හෝමෝනවල ස්රාුවයවීම සිදුවේ.මේ ලිංගික හෝමෝන ස්රානවයවීම නිසා ලිංගේන්රිසම යයන් උත්තේජනයවේ.සිරුර ලිංගික කටයුතුවල නිරතවීමට සූදානම් කෙරේ.ස්ත්රීන පුරුෂ වශයෙන් ඇතිවන ලිංගික හොමෝන වර්ග මඟින් සිරුරේ සෙසු පරිවෘත්තීය ක්රිේයා සමහරක්ද සිදුවේ.මේ නිසා එබඳු කාමරාගය ප්රමහීණ කිරීමට එබඳු හෝමෝන ස්රාතවයවීම නතරකිරීම විසඳුමක් නොවේ.මෙහිදී ලිංගික හොමෝන ස්රාමවය වීම අඩුකිරීමට හෝ නතරකිරීමට වෑයම් කිරීමට වඩා ප්රාවයෝගිකම විසඳුම නම් ස්නායු සම්ප්රේසෂණ කාර්යයේදී ලිංගික හැඟීම් ඇතිවීමට බලපාන රසායන ද්රෂව්ය ප්ර්ති රසායන ද්රේව්යඅ මඟින් අඩාලකිරීමයි. ප්රවතිවිරුද්ධ ලිංගිකයෙකු පිලිබඳ සිතට කාමරාගය ජනනයවීම සංජානනය මත සිදුවන්නකි.මෙහි දී සිදුකරනුයේ කාමරාග ජනනයවීමට අදාළ සංජානනය වෙනස්කිරීමයි.මේ වෙනස්කිරීම සාර්ථක බවට පත්වීමේ අවස්ථා සෝවාන්, සකෘදාගාමී හා අනාගාමී යන අවස්ථාවලදී දැකගත හැකිය.මෙහි අතින්රිම ය සංජානනය ලෙස සලකා ඇත්තේ සාමාන්යු ඉන්රි ය සංජානන මඟින් එබඳු ලෙස සංජානන හැකියාවක් ලබාදිය නොහැකි නිසා විය යුතුය.රසායනික සම්ප්රේමෂණය වෙනස්වීමට නම් ආකල්ප සිතිවිලි හා හැඟීම් යන සියළු දේ වෙනස්විය යුතුය.මෙයද ක්ෂණික වෙනස්වීමක් නොව දිගු කලක් තිස්සේ මහත් කැපවීම තුළින් ක්රයමිකව ලබාගත යුතු වෙනසකි.මෙහිදී කාමරාග සිතට ඇතිකරවන සරාගී සංජානන මොළයේ ස්නායු සෛල වෙත ලැබුණද එහි අවසන් අදියර වන රසායනික ද්රිව්ය සම්ප්රේාෂණයේදී එම සරාගී සංජානන සියල්ල විරාගී සංජානන බවට පරිවර්තනයවේ.මේ සඳහා ආත්ම සංඥාව, සුඛ සංඥාව හා නිත්යි සංඥාව යන අති ප්රිබලවූ සංඥා දෙකක් බිඳ දැමීමට හැකි විය යුතුය.මෙහිදී ආත්ම සංඥාව අනාත්ම සංඥාවෙන්ද සුඛ සංඥාව දුක්ඛ සංඥාවෙන්ද නිත්යබ සංඥාව අනිත්යු සංඥාවෙන්ද බිඳ දැමීමට හැකියාව ලැබෙන පරිද්දෙන් මනසට අවබෝධකළ හැකිවිය යුතු වේ.අතින්රිත ය සංජානනය ලෙස මෙහිදී ක්රිනයාත්මකවනුයේ සාමාන්යැ අය පුදුමයට පත්කරවන විශ්මිත ක්රිනයාකාරකම් නොවේ.එහිදී සාමාන්යැ පුද්ගලයෙකුට කිසිදා සිදුකිරීමට අපහසු මනුෂ්යා ස්වභාවයට වඩා හාත්පසින්ම වෙනස් සිතිවිලි ආකල්ප හා හැඟීම් ඇතිකරගැනීමට යොමුවීමයි.මෙය සාමාන්යස මනුෂ්ය ස්වභාවයට වෙනස්වුවද එය කිසිසෙත් මානසික අසමතුලිතතාව නිසා ඇතිවන අසාමාන්යි තත්වයක් නොවේ.මානසික අසමතුලිතතාව නම් සිත අපරිසිදුවීම නිසා හටගැනෙන විකෘතියකි. නමුදු සාමාන්යට මනුෂ්යල ස්වභාවය අභිබවා උත්තරීතර තත්වයකට සිත පිරිසිදු කිරීම නිසා කෙළෙස් ඇති නොවීම විකෘතියක් නොවේ.සාමාන්යත තත්වයට වඩා වෙනස්වුවත් එය සාමාන්යක ස්වභාවයේම වඩා උත්තරීතරවූ මනසෙහි ඇති සිතිවිලිවල එක්තරා පිරිපහදුවූ තත්වයකි. බිය,තරහ,සැකය,දුක හා ඊර්ෂාව ආදිය මානසික හැඟීම්ය.එසේම මේවා දෝස මූලය යන එකම අකුසල මූලයෙහි විවිධ ප්රයභේද වේ.මේ ප්රසභේදවල විවිධ හැඩතල හා පැහැය නිසා මතුපිටින් එය නිරීක්ෂණය කරන අවස්ථාවලදී වෙනස්කම් දැකිය හැකිය.නමුදු ඒවා මතුපිටින් ඇතිවන විවිධ වෙනස්කම් මිස පාදක ආකෘතියේ ඇති ප්රකබල වෙනසක් නොවේ.මේ හේතුව නිසා බිය,තරහ,සැකය දුක හා ඊර්ෂාව වැනි මානසික අභිප්රේනරණ ඇතිවීමේදී සිතතුළ දෝෂ මූලයෙන් ඒවා මතුවනබව දත යුතුය.සාමාන්ය යෙන් නිරෝගි පුද්ගලයෙකුට ඉහතකී අයුරින් අභිප්රේදරණ ඇතිවී ස්වල්ප වේලාවක් ඇතුළත යළි මානසික සමතුලිතතාව ඇතිවේ.නමුදු මානසික රෝගී පුද්ගලයින්තුළ ඇති මෙබඳුවූ අභිප්රේනරණ නිසා ඇති වන මානසික අසමතුලිතතාව යළි නිවැරදි කර ගැනීමට ඒ අයට නොහැකිය. භාවනානුයෝගීන් කාමරාගය පාලනය කරගැනීම සඳහා එබඳු අරමුණු විෂයෙහි ඇතිකර ගන්නාවූ නොකැමැත්ත පටික්කූල මනසිකාරය ලෙස දහමේ විස්තර වේ.මේ පටික්කූල මනසිකාරය වනාහී ද්වේෂය මූලික කරගත් පටිඝ සම්ප්රඳයුක්ත පිළිකුලක් නොවේ.විශාදය බඳු මානසික රෝගී අවස්ථා වලදී ඇතිවන ද්වේෂය මූලික කරගත් පටිඝ සම්ප්රොයුක්ත මානසික ස්වභාවය කාමරාගය හික්මවීම උදෙසා ඇති කරගත් ප්රිඥා මූලික පටික්කූල මනසිකාරයට අභ්යකන්තරගතව කිසිසේත් සමාන නැත. නමුදු ඇතැම් අවස්ථාවලදී කෙනෙකුට සිතෙන්නේ බාහිර මේ චිත්ත ගති ස්වභාව දෙක එකසමාන ලෙසටය.ඊට හේතුව මේ චිත්ත ස්වභාව දෙකෙහිම යම් යම් පොදු සමානකම් බාහිරින් නිරීක්ෂණය කළහැකිවීමයි.කාමරාගය සිත ඇලෙන,වසඟ කරවන ස්වභාවයයි.පටික්කූල මනසිකාරයෙහි මේ ඇලෙන ස්වභාවයට ප්රහතිවිරුද්ධ ලක්ෂණවන නොඇලීම දක්නට ඇත.ද්වේෂයෙහි ඇති ගැටීම නම් නොඇලීම නොව අරමුණුවල ගැටෙන ස්වභාවයයි.ගැටීම යනුද ඇලීම හා සමාන ප්ර තික්රිණයාවක් බව වටහාගැනීමට බොහෝ දෙනෙකුට දුෂ්කරවී ඇත්තේ ඒ මානසික මට්ටමෙහි ඇති සියුම්බව නිසාය. බාහිර අරමුණු නිසා සිත වෙනස්වීමකට ලක්වීම ඇලීමෙහි මෙන්ම ගැටීමෙහිද විද්යණමානය.එසේවුව ද නොඇලීමෙහි දක්නට ලැබෙනුයේ ඒ කිසිදු බාහිර අරමුණකින් සිත වෙනස්වීමකට ලක් නොවූ බවකි.පටික්කූල මනසිකාරයෙහිදී සිදුකරනුයේ මේ නොඇලීම සිතට මැනවින් ප්රකගුණකිරීමයි.මේ නොඇලීම විරාගයට තරමක් ආසන්නය.මෙහිදී සමථ හා විපස්සනා මානසික මට්ටම්වල විද්යරමාන අති සියුම් වෙනස මත පමණක් පටික්කූල මනසිකාරය හා විරාගය අතර සුක්ෂටම පරතරයක් දක්නට ලැබේ.විපස්සනා දැකීම මත ඇතිවන විරාගයතුළ පටික්කූල මනසිකාරයෙහි විද්යිමානවූ නොඇලීම දක්නට ලැබේ.නමුදු එය කාමරාගය යටපත්කිරීමෙන් ඇතිවන තාවකාලික නොඇලීමක් නොවීම පමණක් විපස්සනා දැකීමේ විද්යකමාන අතිරේක ලක්ෂණයක් ලෙස පෙන්වාදිය හැකිය.අරමුණුවල ගැටීම නිසා කෝපය,ක්රෝමධය,ඊර්ෂ්යා්ව හා ද්වේෂය බඳු අහිතකර මානසික අභිප්රේයරණ හටගනියි. මෙබඳු අහිතකර මානසික ලක්ෂණ කෙළෙස් නමින් හැඳින්වේ.විශාදය බඳු මානසික රෝග ඇති වන්නේ දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ මෙබඳු මානසිකත්ව රටාවකට හුරුව සිටීම නිසා මොළයේ ස්නායු දත්ත රසායනික ද්රසව්යි සම්ප්රේයෂණයට ඒවා බලපෑම නිසාය.එවිට මොළයේ රසායනික ද්රාව්යනවල ඇති සමතුලිතබව නැතිවී යයි.රසායනික ද්රබව්යද ක්රිොයාකාරීත්වයට බාධා ඇතිවේ.ඇතැම් රසායනික ද්ර ව්යය අවශ්යබ පමණ නැතිවීමෙන් නිසි ලෙස ස්නායු දත්ත සංඥා සම්ප්‍රේෂණය නොවේ.එවිට මොළයෙහි විවිධ අසාමාන්යබතා ඇතිවේ.හැඟීම් පාලනයෙහි අසමත්වීම,විවිධ භ්රානන්ති,මායා දර්ශණ පෙනීම ඇති වේ.භින්නෝන්මාදය බඳු අවස්ථාවලදී සාමාන්ය්යෙන් ඕනෑම අයෙකුට ඇතිවන බිය පාලනය කර ගැනීමට නොහැකිවීමෙන් ඒ නිසා ඇතිවන සෙසු අයහපත් මානසික තත්වවලට ගොදුරුවීමට සිදු වේ.පටික්කූල මානසික ස්වභාවය වැඩීම නිර්දේශ කරඇත්තේ ද්වේෂ චරිතයාට නොවේ.සරාගී වූ චරිත ලක්ෂණ ඇති අයෙකුට ඇලීම් සහගත මානසික මට්ටමින් ඉවත්වීම මනෝප්රමතිකාරයකි.එබඳු අයෙකුට නොඇලීම ප්රහගුණ කරවීම පටික්කූල මනසිකාරයේදී සිදුවේ.නමුදු නොඇලීම ප්රඑගුණ කලද එසේ කරනුයේ බුද්ධිය හා ප්රකඥාමය වටපිටාවක් තුළ නොවේ.සිත පටික්කූල අරමුණක හික්මවීමක් මිස එම පටික්කූල අරමුණෙහි යථා ස්වභාවය වටහාදීමට සමථ භාවනා ක්රොමය අසමත්ය.විපස්සනා භාවනා ක්ර මය සකස්වී පවතින්නේ සිත හික්මවීම පමණක්ම අරමුණුකරගෙන නොවේ.බුද්ධිමත් බව ප්ර්ඥාව ඥාණය ඇතිකරවීම විපස්සනා භාවනාවේ කාර්යභාරයයි.විපස්සනා භාවනාවේදී සිත හික්මවනුයේ මේ බුද්ධිය ප්රවඥාව හා ඥාණය පාදකකොට ගෙනය.මේ නිසා විපස්සනාවේදී මූලික වනුයේ බුද්ධිය, ප්රමඥාව හා ඥාණයයි. විපස්සනාවේදී බුද්ධිය, ප්ර ඥාව හා ඥාණය පාදකකොටගෙන හික්මවෙන සිත යළිදු කිසිම හේතුවක් නිසා අපිරිසිදුවීමකට ලක්නොවේ.මාර්ගඵල ලාභීන් ලැබූ ඒ මාර්ගඵල ලාභයෙන් කිසි දිනෙක නොපිරිහෙන්නේ ඒ නිසාය.පටික්කූල මනසිකාරය වැඩීමේදී ඒ සඳහා යොදා ගනු ලබන මිනිස් සිරුරේ විවිධ කොටස් හා මිනිස් සිරුරේ ජීවය නැතිව යාමෙන් පසු සිරුර දිරා යන විවිධ අවස්ථා නවයක් හා දහකයක් පිළිබඳ සිහි නුවණින් සලකා බැලීම සිදුකෙරේ. මිනිස් සිරුරේ විවිධ කොටස් පිළිබඳව පටික්කූල මනසිකාරය වැඩීම දෙතිස් කුණප කොට්ඨාශයන් පිළිබඳ පිළිකුල් භාවනාව යනුවෙන් හැඳින්වේ.එසේම මියයාමෙන් පසුව මෘතදේහය දිරායන විවිධ අවස්ථා නවයක් පිළිබඳව සිහි නුවණින් සැලකීම නව සීවථක පබ්බය ලෙසද එබඳු අවස්ථා දහයක් පිළිබඳව ඒ අයුරින්ම සිහි නුවණින් සැලකීම දස අසුබය ලෙසද හැඳින්වේ.සිය චරිත ස්වභාවය ඉතා නිවැරදි ලෙස හඳුනාගෙන රාග චරිතයා මේ පටික්කූල මනසිකාරය වැඩීම නිසා කාමරාගී සිතිවිලි අඩුවීමට එය තුඩුදෙයි.නමුදු ද්වේෂ චරිතයා පටික්කූල මනසිකාරය වැඩීමේදී ඒ පුද්ගලයාගේ යටි සිතතුළ නිදන්ව ඇති ද්වේෂය පාදකකර ගත් බිය,තරහව,ගැටීම,ඊර්ෂ්යාාව ආදී දුර්ගුණ පටික්කූල මනසිකාරයෙහි ස්වරූපයෙන් ඉස්මතුවිය හැකිය.එබඳු අවස්ථාවලදී තම සිත තුළ ඇති දුර්ගුණ නිසි ලෙස හඳුනානොගෙන දිගින් දිගට ද්වේෂ මූලය වර්ධනය කිරීමේ ඉඩකඩක් පවතී.ඇතැම් අවස්ථා වලදී විශාදයට පවා හේතුවිය හැකි අව මානසික අවස්ථාවන්ට පවා මේ පුද්ගලයා එලඹිය හැකිය. නිදසුනක් ලෙස පටික්කූල මනසිකාරයට අයත් දෙතිස් කුණප කොටස්,නව සීවථය,දස අසුබය ආදී භාවනා වඩන පුද්ගලයාගේ ද්වේෂ මූලය ඉස්මතුවීමෙන් ඒ පුද්ගලයා හුදකලා අවස්ථාවලදී බියට පත්විය හැකිය.රාත්රිෂ සිහිනෙන් පවා තමා භාවනා වශයෙන් වැඩී පිළිකුල් බිය ජනක අරමුණු දෑසට සැබවින්ම පෙනී ඒවායෙහි ඇති විකාරරූපී හා භයංකර ස්වරූපයට ඉතා තදින් බියපත්විය හැකිය. එවිට මනෝවිද්යාපවේ මානසික අසමතුලිතතාව නිසා ඇතිවන භ්රාතන්ති (Phobia) නමින් හැඳින්වෙන මානසික රෝගී අවස්ථාවන්ට පවා පත්වීමේ හැකියාවක් ඇත.හුදකලා ස්ථානවල තනිවම සිටිමින් අප්රිැයජනක අරමුණු ඉලක්ක කරගනමින් පටික්කූල මනසිකාරයෙහි යෙදෙන බොහෝ අයට මෙම අවස්ථාවන්ට මුහුණදීමට සිදුවේ.සැබවින්ම බෞද්ධ භාවනාක්ර මවල මෙබඳු පටික්කූල මනසිකාරය පෙරටුකොට ගත් අරමුණු හා ස්ථාන ආශ්රිනතව භාවනාවේ යෙදීම නිර්දේශ කර ඇත්තේ ඊට සුදුසු වූ පුද්ගලයින්ට පමණි.තෙළෙස් ධූතාංග අතර සෝසානිකාංගය ලෙස හැඳින්වෙනුයේ සොහොනෙහි වාසය කිරීමයි.මේ ධූතාංග සමාදන්වූ විට සිදුකරනුයේ දැන්විය යුතු යැයි බුදුරදුන් නියම කර ඇති අයට පමණක් දන්වා රාත්රි යේ සොහොනට එළඹ පාන්දර යළිත් සොහොනෙන් නික්මීමයි. මුළු රාත්රිමය මෘතදේහ දමා ඇති පාළු සොහොනක ගතකිරීම මෙහි අභිප්රාසයයි.සෝසානිකාංගය සමාදන්වූ පුද්ගලයා රාග චරිතයක් ඇති අයෙකු නම් සිතේ පවතින ඇලීම් සහගත මානසික මට්ටම වෙනස් කිරීම මෙහි පරමාර්ථයයි.නමුදු ද්වේෂ චරිතයක් ඇති අයෙකුට මේ ක්රටමවේදය නොගැලපිය හැකිය. ඉතා තදින් බියට පත්වූ අවස්ථාවලදී මායාමය හා භ්රාතන්ති අවස්ථා කෙනෙකුතුළ ඇතිවිය හැකිබව මනෝවිද්යාතවේ සඳහන්ය.මේ නිසා හැකිතාක් බිය නොවී සිටීමේ වැදගත්කම එහිදී දැඩි ලෙස අවධාරණය කෙරේ.පාළු හුදකලා ස්ථාන ආශ්රිනතව කෙනෙකුගේ සිතට බිය ඇතිවීමේ අවස්ථා පවතී.එ කැමතියිකැමතියි
  2. අතීන්රීක ය සංජානනය ලෞකික මට්ටමේදී සෘද්ධිබලය හා අභිඥා සේ මූලික කොටස් දෙකක් යටතට බෙදා දැක්විය හැකිය.මෙහි සෘද්ධිබල හා ඒවා ලබා ගන්නා ක්ර මවේද මෙහි ඉහතින් දක්වන ලදී.සෘද්ධි බල සේම අභිඥා ද මානසික ශක්තිය උසස් කිරීම තුළින් ලැබියහැකි අතීන්රීඉ ය සංජානන විශේෂයකි.මෙහිදී සාමාන්යම මිනිසෙකු සතුව පවතින පියවි ඉන්රීකි ය ශක්තිය අභිබවා සුවිශේෂී අයුරින් කටයුතු කළහැකි මානසික හැකියාවක් ලබාගත හැකිය.සාමාන්ය මිනිස්බලය ඉක්මවා යන වෙනත් ඕනෑම ශක්තියක් සේම මානසික ශක්තියද වැයකළ යුතුවනුයේ පහත් ලාභ සත්කාර සම්මාන වැනි පටු අරමුණු ඉටුකරගැනීමේ අපේක්ෂාවෙන් නොවේ.මානසික ශක්ති විශේෂයක් බැවින් මෙවැනි දේවලදී චේතනාවේ වැදගත්කම සෑම අවස්ථාවකදීම මතුවේ.චේතනාව යහපත් නම් මෙබඳු කිසිදු ශක්තියක් උපදවා ගැනීමට පැකිලිය යුතු නැත.නමුදු චේතනාව අයහපත් නම් ඇතැම් අවස්ථාවලදී මෙබඳු ක්රිශයාවල නිරතවන අයට චේතනාවේ ප්රනබලබව මත ඊට අයහපත් ප්ර තිවිපාක ගෙවීමට සිදුවිය හැකිය.මිනිස් ලොව ජීවත්වන මිනිසුන්ගේ සිතිවිලි වඩාත් සංකීර්ණවී අයහපත්වන කාලවකවානුව තුළ බහුතර පිරිසක් යහපත් චේතනා පෙරදැරිව ක්රි යාකරතැයි අපේක්ෂා කළ නොහැකිය.එබැවින් තත් කාලවකවානුව තුළ කිසිවෙකු යමක් සිදුකරන්නේම ලාභ සත්කාර පෙරදැරිවමය.එබැවින්ම එවැනි කාලවකවානුවක් පවතින සමයක මිනිසුන්ගෙන් සර්වසාධාරණ යහපත් චේතනා අපේක්ෂා කළ නොහැකිය.සෘද්ධිබල,ලෞකික ධ්යාකන,අභිඥා හා මාර්ගඵල ආදිය පිළිබඳවද කිව යුත්තේ ඊට සමාන දෙයකි.එනම් මෙකල එබඳු අතීන්රීකි ය සංජානන හැකියා ලබාගත හැකිද යන්න සැලකිය යුතු වන්නේ මෙකල ජීවත්ව සිටින මිනිසුන්ගේ චර්යා රටාවට සාපේක්ෂ අයුරින් විනා බුදුරදුන් දිවමන් කාලයේ පැවති කාලවකවානුවට උචිත අයුරින් නොවේ.අද ඇත්තේ භෞතික තාක්ෂණික දැනුම උසස් කොට සලකන සමාජයකි.පුරාණයේ අතීන්රී් ය සංජානන මඟින් ලබාගන්නා ලද දැනුම නූතන යුගයේ ලබාගනුයේ නවීන තාක්ෂණය භාවිතාකොට නිපදවන ලද භෞතික මෙවලම් ආධාරයෙනි. මේ මඟින් ඉන්රිිත යන් මඟින් ලබාගත නො හැකි විවිධ විස්මිත දේ කිරීමේ හැකියාවක් තිබේ.එනිසාම අද අතින්රිට ය සංජානනය මඟින් එබඳු දේ ලබාගැනීමේ අවශ්ය තාවයක් මානව සමාජයේ නැතිව ගොස් ඇත.මෙයද එක් අතකින් අතීන්රී ය සංජානන හැකියා කෙරෙහි පැවති සමාජ උනන්දුව අඩුවීම හේතු වී ඇතිබව පෙනී යයි.කෙසේ හෝ අතීන්රී ය සංජානනය ලබාගැනීමේදී හා ඒවා ක්රිීයාත්මක කිරීමේදී පිළිපැදිය යුතු නිශ්චිත සදාචාරාත්මක රාමුවක් හඳුන්වා දී තිබේ.විවිධ ආගමික සම්ප්රේදායන්හි දක්වා ඇති අභිචාර විධිවල හා පිළිවෙත්වල අඩුවැඩි වශයෙන් වෙනස්කම් විද්ය මාන වුවද හුදෙක් බාහිරව මිස අභ්යභන්තරගතව එතරම් කැපී පෙනෙන වෙනසක් ඇතැයි තහවුරු කළ නොහැකිය.එසේම එම අභිචාර විධි හා පිළිවෙත් සාරධර්මවල මිස සදාචාර රාමුවේ විද්යළමානවූ වෙනසක් ලෙසද නිර්ණය කළ නොහැකිය.අනෙක් අතට එබඳු සදාචාර රාමුවකට අනුගතවී මිස ඊට පරිබාහිර කිසිදු ක්ර මයක් අතීන්රීළිව ය සංජානන හැකියාව ලැබීම පිණිස නැත.අතීන්රීප ය සංජානන හැකියාව ලැබීමේ ප්ර්ධාන යතුර ඇත්තේ යමෙකු සදාචාර රාමුවට අනුගතවීම මත වන හෙයිනි.එයද සාමාන්යකයෙන් මිනිසෙකු සේ නොව මනුෂ්ය ත්වයට වඩා උසස් ප්රයතිපත්ති රාමුවක පිළිවෙත් සමූහයක් සිතතුළ පිහිටුවා ගැනීමටද අතීන්රීර ය සංජානන හැකියාව ලැබීමට අපේක්ෂා කරන්නෙකුට සිදුවේ.මේ උසස් තත්වය දේව බ්රනහ්ම කායික ස්වරූපයට සමාන වූ උසස් මානසික මට්ටම් බව ධර්මයෙහි දක්වා තිබේ.සාමාන්ය මනුෂ්ය මට්ටම දාන, සීල ආදියට වඩාත් බරවූ ස්වරූපයක් වන අතර අතින්රිා ය සංජානන හැකියාව අවධිකළ හැකි උසස් මානසික මට්ටම් දේව හා බ්රදහ්ම කායික ස්වරූපයට වඩාත් බරවූ ස්වරූපයක් පෙන්නුම් කෙරේ.මේ බ්රබහ්ම කායික මට්ටම වනාහී දේව කායික මට්ටමේම එක්තරා උසස් ලෞකික ධ්යාුන තලයක් නිරූපණය කෙරෙන්නකි.වඩා පුළුල් ලෙස සැලකූවිට බ්රමහ්ම කායික මට්ටම දේවත්වයේම එක්තරා ප්රරභේදයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. බ්ර හ්ම තලය අතිශයින් දියුණු මානසික මට්ටමකි.ලෞකික ධ්යාේන ලාභීව සිට ඒ ධ්යා.න වලින් නොපිරිහී මියපරලොව ගොස් බ්රාහ්ම කායික සත්වයන් සේ උපත ලබා අතින්රිි ය සංජානන හැකියාව සහිත බ්රකහ්මයන්ට විවිධ සුවිශේෂී දේ සිදුකළ හැකිය. මෙම සුවිශේෂී ධ්යා න අභිඥා තත්වයන් ක්ර මිකව පිළිවෙත් පුරා වැර වෑයමෙන් උපදවා ගත යුතු තත්වයන්ය. ඇතැමෙකුට විවිධ අතීන්රීික ය සංජානන හැකියා උපතින් උරුම කරගෙන පැමිණිය හැකි බවට සාධක නූතන ලෝකය තුළ සිදුවන විවිධ සිදුවීම්වලින් පෙනෙන්නට තිබේ. බටහිර රටවල මෙබඳු අතීන්රීතන ලය සංජානන හැකියාව පිළිබඳ පර්යේෂණ විශාල ප්රයමාණයක් සිදුකර තිබේ.අධි මානසික විද්යාකව (Para-Psychology) විෂය බිහිවී ඇත්තේ මෙහි එක්තරා ප්රංතිඵලයක් වශයෙනි.අධි මානසික විද්යා් විෂය ක්ෂේත්රහයටපවා විවිධ අවස්ථාවල මනෝ විද්යාඇවට අයත් එක් කොටසක් වූ සායනික මනෝවිද්යා වේ (Clinical Psychology) උපකාරය ලබාගැනීමට සිදුව ඇත.එහිදී පුද්ගල පෞරුෂ භුමිකා පිලිබඳ සිදුකළ පර්යේෂණ ප්ර තිඵල වලට අනුව මෙතෙක් සත්යකකැයි පිලිගෙන පැවති බොහෝ භෞතික මතවාද රාශියක් බිඳ වැටී තිබේ.ධ්යාටන සෘද්ධිබල හා අභිඥා තත්වයන් පිළිබඳව මෙතෙක් පැවති ආගමික අභිචාර විධි වලට සීමාවූ පිළිගැනීම් පද්ධතිය නූතන විද්යාිවේ දියුණුවත් සමඟම යළිත් වරක් කාලයේ වැලිතලාවෙන් මතුවීමට පටන්ගෙන ඇත.මෙය අතින්රිව ය සංජානනය සම්බන්ධව වැදගත් සිදුවීමක් ලෙස සැලකිය හැකිය.සාමාන්යි පුද්ගලයින්ට පවා මෙම හැකියා විවිධ මට්ටම් වලින් පිහිටා තිබිය හැකිය.එසේම ක්රමමිකව පුහුණුකිරීම මඟින් මේ හැකියාව වර්ධනය කරගත හැකිය.මොළයේ එක් ක්රියයාකාරීත්වයක් තාර්කික සංජානනය හා සම්බන්ධය.මේ හැකියාව මඟින් ඉගෙනුම, මනෝචාලක හැකියාව, විමර්ශනය, බුද්ධිය හා තීරණ ගැනීම වැනි දේ සිදුකෙරේ.මොළයේ අනෙක් ක්රිකයාකාරීත්වය සම්බන්ධ වනුයේ අතාර්කික සංජානන සමඟය.එබඳු හැකියා මඟින් තාර්කික ලෙස දත්ත ලබා ගැනීමෙන් පරිබාහිරව ඕනෑම දෙයක් පිලිබඳ පුළුල් ලෙස අර්ථකථනය කරගැනීමේ හැකියාව මනසට ඇතිවේ.මොළයෙහි වම්පස අර්ධය සාමාන්යල තාර්කික සංජානනයටත් දකුණු පස අර්ධය අතාර්කික සංජානනයටත් සම්බන්ධය.නිර්මාණශීලීබව,රසවිඳීම දයාව මෛත්රිමය ආදී මානව ගුණ නිරූපණයටද අතාර්කික සංජානනය උපකාරීවේ.මේ හේතුව නිසා අතින්ද්ත‍රිය සංජානන හැකියාව ඇති පුද්ගලයින් හඳුනාගැනීමට ඇති එක් මිනුමක් වනුයේ එකී අයසතු සුවිශේෂී නිර්මාණශීලී කුසලතා පිළිබඳව සොයා බැලීම මඟින්බව දැක්විය හැකිය.නිර්මාණශීලීබව හා බුද්ධිය ආදී මානව ගුණ ඉගැන්විය හෝ පුහුණු කළ හැකි නොවේ.එය කෙනෙකු උපත ලැබීමේ දීම උරුමවන සුවිශේෂී ජානමය හැකියාවකි.එය කෙනෙකුගේ අතින්රික ය සංජානන හැකියාව මැන බැලීමේ නිර්ණායකයක් ලෙසද සැලකේ.එබැවින් නිර්මාණශීලීත්වය හා රසඥතාව වැනි මානසික ගුණ ඇති අය අතින්රිය ය සංජානන හැකියාව මතුකරගත හැකි පුද්ගලයින් ලෙස සැලකිය හැකිය.මේ අනුව සාමාන්යය පුද්ගලයෙකු තුළ පවා මේ හැකියාව ඉතා ස්වල්ප වශයෙන් හෝ දැකගත හැකිබව පැහැදිලිය.ධ්යාේන උපදවා එය පාදක කරගෙන අතින්රිහ ය සංජානන හැකියාව වර්ධනය කිරීම පිණිස වෑයම් කිරීම සාමාන්යක පුද්ගලයෙකු සතු දුබල අතීන්රීත හ ය සංජානන හැකියා සංවර්ධනය කිරීමක් සේ දැක්විය හැකිය.සාමාන්යල පුද්ගලයින්තුළ දුබල වශයෙන් විද්යනමාන වන අතින්රිස ය සංජානන හැකියාව ඉස්මතුවනුයේ යම් යම් සුවිශේෂී අවස්ථාවලදීය.විදේශයක ජීවත්වන දරුවෙකුට මව්බිමේ ජීවත්වූ සිය දෙමව්පියන්ගේ හදිසි අභාවය තාර්කික නොවන අයුරින් සංජානනය වියහැකිය.එබඳු දේවල් ඉතා විශාල ප්රඅමාණයක් පිළිබඳව මනෝවිද්යාය විෂය ක්ෂේනත්රජයේ විදේශීය පර්යේෂණ තුළ සිදුවී තිබේ. මීට අමතරව අප සෑම කෙනෙකුටම දැනෙන ස්වභාවයක්ද තිබේ.ඒ අනුව විශාල කරදරයක් හෝ අනතුරක් සිදුවීමට ප්රබථම ඒ පිළිබඳව සිතට දැනෙන කිසියම් අපහසුතාවක් බඳු සිතිවිල්ලක් නිසා ඒ කරදරයෙන් හෝ අනතුරින් වැළකී ගිය ආකාරය බොහෝ දෙනෙකුට සුලබ අත්දැකීමකි.යමෙකු හා කතාබස් කරමින් සිටින අවස්ථාවන්හිදී ඒ පුද්ගලයා වෙතින් සෘජුව අනාවරණය නොවූ විවිධ වූ තොරතුරු කිසියම් නුහුරු හැඟීමක් ලෙසට අපගේ සිත වෙත සන්නිවේදනය වියහැකිය. විපතකදී අඳුරු හා අප්රුසන්න හැඟීම් සමඟ බද්ධවී සිතට දැනෙන අතීන්රී වියය සංජානනය ලාභයකදී දැනෙනුයේ පැහැපත් හා ප්රීසන්න හැඟීම් සමඟ බද්ධවී බව ඒ පිළිබඳ නිරීක්ෂණය කිරීමේදී පැහැදිලි වේ.මෙය අතින්රි ය සංජානන හැකියාවට අදාළ මොළයේ ව්යු්හ වර්ධනය වී ඇති පුද්ගලයින් තුළ මඳ වශයෙන් දැකගත හැකිය.එබඳු පුද්ගලයින් සිය ජීව විද්යාඇ හැකියාව වඩාත් වර්ධනය කරගැනීමට වෑයම්කිරීම මඟින් ඒ හැකියාව වැඩිදියුණු කරගත හැකිය. සාමාන්යැයෙන් ඕනෑම පුද්ගලයෙකු සතුව මේ අතින්රිහ ය සංජානන හැකියාව මඳ වශයෙන් හෝ ඇතිබවට විශ්වාස කෙරේ.නමුදු ඒ පුද්ගලයන් අතර පවා මේ හැකියාව අඩුවැඩි වශයෙන් තිබූ අය සිට ඇතිබව එඩ්ගා කේසී වැනි පුද්ගලයින් පිලිබඳ සලකා බලන විට පැහැදිලි වේ.බොහෝවිට පුරාණ ආගමික ඉතිහාසය තුළ අනාගත වක්තෘවරුන් හා දිවැස් ලාභීන් වශයෙන් සැලකී ඇත්තේද මෙබඳු පුද්ගලයින් බවද පිලිගත හැකිය.එසේම මේ අතින්රිශ ය සංජානන හැකියාව මෙබඳු පුද්ගලයින් තුළ ද විද්යලමානවනුයේ විවිධ මට්ටම් අනුවය.මේ අනුව ඔවුන්ගේ හැකියාවද විවිධ වේ.මනුෂ්යතත්වය අභිබවා විවිධ අසාමාන්යය දේ කළ හැකි මානසික මට්ටමක් ඇති පුද්ගලයින් ලෙස සමාජව්යළවහාරය අනුව පිළිගෙන තිබේ.ඊට ආගමික පසුබිමද ඇතැම් අවස්ථාවන්හිදී ඈඳා ඇතිබවද පැහැදිලිව දැක ගැනීමට ලැබේ.ඒ අනුව ඒ ඒ ආගමේ සත්යබ අසත්ය තාවය පිලිබඳ මැන ගනුලබන නිර්ණායක සේ ද මෙබඳු අතින්රිආ ය සංජානන හැකියා ඇති පුද්ගලයින්ගේ ක්රි යාකාරීත්වය සලකා ඇතිබව දැනගැනීමට ලැබේ.මීට හේතුවී ඇත්තේ අනාදිමත් කාලයක පටන් පාර භෞතික සිදුවීම් හා එබඳු විශ්මිත ක්රිැයා කළ හැකි පුද්ගලයින් පිලිබඳ සාමාන්ය ජන සමාජය විසින් දක්වන ලද අවධානයයි.මේ නිසාම මේ පුද්ගලයින් එවක පැවති සමාජ සම්මතයතුළ ඉමහත් ගෞරවයට මෙන්ම විටෙක සැකයටද පාත්රිවී තිබේ.බොහෝවිට දැනුම ලැබීමේ එකම මාර්ගය තාර්කික සංජානනය පමණකැයි සැලකුණු සමාජ ව්යුජහයතුළ අතින්රිම ය සංජානනය මඟින් තොරතුරු සන්නිවේදනය කරගත හැකි පුද්ගලයින් පිළිබඳ දක්වන ලද අවිචාරපූර්වක කුතුහලය මෙයට ප්රිධාතම හේතුවයි.සාමාන්යර අතින්රිප ය සංජානන හැකියා සහිත අය වුවද ක්රවමානූකූල අභ්යාකස කිරීම ආදියෙන් ඒ හැකියාව වැඩිදියුණු කරගත හැකිය.ඒ සඳහා බුදුදහමේ සඳහන් සමථ භාවනා ක්රාම පවා භාවිතා කළහැකිය.සමථ යනු සිත එකඟකර පිරිසිදුකිරීම සඳහා ඇති භාවනා ක්රසම සියල්ලටම පොදුවේ ව්ය වහාරවන නාමයකි.එහිදී සිත එකඟ කිරීම,පිරිසිදු කිරීම එක් අරමුණුක දිගුකාලයක් පවත්වා ගැනීම ආදිය සිදුවේ.මේ හැකියා වැඩිදියුණු කිරීම මඟින් කෙනෙකුතුළ නිසර්ගව ඇති අතින්රිව ය සංජානන හැකියාව වර්ධනය කරගැනීමට අවකාශ සැලසේ. මේ යටතේ විවිධ අතින්ද්ක‍රිය ශක්තීන් කෙනෙකුට ගොඩනඟා ගතහැකි බව බුදුදහමේ විස්තර කෙරේ. මේ හැකියා ලැබීමට නම් ඒ සඳහා ඇති පූර්ව අවශ්යිතා සම්පූර්ණ කළ යුතුය.මෙහිදී පුර්ව අවශ්යමතා ලෙස දක්වා ඇති සුදුසුකම් සෑම දෙයක්ම පාහේ සදාචාර ධර්මතා සමඟ සම්බන්ධතා දක්වන බවද ඉතා පැහැදිලිව පෙනී යන්නකි.මන්ද අතින්රිා ය සංජානන හැකියාව ලැබීමට නම් සාමාන්යු මිනිසත් බවට වඩා වැඩිදියුණු වූ පරාසයකින් ගුණවත්බව පැවතිය යුතු බැවිනි.සාමාන්ය මිනිසා යනු දුබලතා වලින් යුතු තැනැත්තෙකි.මේ දුබලතා නිසා සාමාන්යැ මිනිසාගේ පියවි ඉන්රි හ ය ශක්තිය එතරම් ප්රනබල නැත.මේ ඉන්රි.න් ය හැකියාව ප්රාබල කරගැනීමට නම් භෞතික ඉන්රිශක්තයන්ගේ සීමාව වැඩිදියුණු කරගත හැකි පියවර ගැනීම පමණක් ප්ර මාණවත් නැත.සාමාන්යා පියවි මිනිස් ඇසට පෙනෙන දුරප්රිමාණයට වඩා පෙනීම ඇතිකර ගැනීමට නම් සඳහාම සකස්කර ඇති දුර දක්නයක අධාරය ලබාගත යුතුවේ. දුරදක්නය මඟින් සිදුකරනුයේ සාමාන්යර පියවි මිනිස් ඇසට නැති හැකියාවක් විද්යායවේ පිහිට මඟින් ඊට ලබා දීමයි.වියපත්වීම හා වෙනත් කරුණු හේතුවීම නිසා පියවි මිනිස් ඇසේ පෙනීමේ හැකියාව දුබලවූ අයෙකුට අක්ෂි වෛද්ය. පරීක්ෂාවක් මඟින් ඇසේ දුබලතාවයට සරිලන කාච වර්ගයක් යෙදූ ඇස් කණ්නාඩියක් භාවිතයෙන් නීරෝගී පුද්ගලයෙකුගේ ඇති ප්රලමාණයට පෙනීමේ හැකියාව වැඩි දියුණු කරගත හැකිය.මෙසේ ඇසේ පෙනීම දුබලවූ අයෙකුට කණ්නාඩි හෝ කාච භාවිතයෙන් එම හැකියාව වැඩිදියුණු කර යළි පියවි ස්වභාවයට පත්කිරීම අතින්රි ය සංජානන හැකියාව සේ සැලකිය නොහැකිය.මන්ද අතින්රිට ය සංජානන හැකියාව නම් ඉන්රිඩි ය භාවිතයෙන් තොරව දැනුම ලබාගැනීම වන බැවිනි.නමුදු එහිදී වුවද සාමාන්යස පියවි ඉන්රිඩි යන්හි ක්රි්යාකාරීත්වය නීරෝගීව පැවතිය යුතුවේ. නැතහොත් ඊට අදාළ අතින්රිට ය සංජානන හැකියාව ලබාගත නොහැකි බවට බුදුදහමේ සඳහන් වේ. අතින්රි ය සංජානන හැකියාව අවදිකිරීමට සදාචාර ධර්මතා වැඩිදියුණු කිරීම අවශ්යාතාවයක් සේ සැලකෙනුයේ එම හැකියාව ලැබීම සාමාන්යර මිනිස් ස්වභාවය ඉක්මවා යන්නක් වන බැවිනි. සාමාන්ය පියවි ඉන්රිරීම යයන් සකස්වී පවතිනුයේ මිනිස් ලොව සීමාවට යටත්වය.අතින්රිස ය සංජානනය වනාහී මේ සීමාව අතික්ර්මණය කිරීමකි.පියවි ඉන්රිත යන්හි අරමුණු සංජානනය මනුෂ්යන ලොවට අදාළ සීමාව දක්වා පමණක් සීමාවී ඇත.අතින්රිඅ ය සංජානන හැකියාව ලබාගැනීමේදී මෙම සීමාව මනුෂ්යද තලය ඉක්මවා යයි.එහිදී ඉන්රින යන්හි පැවතිය යුතු සීමා වෙනස්වීම නිසා ඒ සීමාවේදී අරමුණු නොවූ විවිධ ආගන්තුක දේ පවා නව සංජානන ලැබීමේදී අරමුණු වේ.මේ හේතුව නිසා එය නුහුරු නුපුරුදු කෙනෙකුට මුලදී මින් යම්කිසි වික්ෂිප්ත තත්වයක් පවා මුලදී ඇතිවිය හැකිය.නමුදු එය අසාමාන්යම දෙයක් නොවේ.අනුක්රයමයෙන් නව සංජානන තත්වයට මනස මනාව හුරු පුරුදු වීමෙන් අනතුරුව එය ස්වභාවික දෙයක් ලෙස අදාළ පුද්ගලයාගේ මනස විසින් පිලිගනු ලබයි.මේ අතින්රි් ය සංජානන හැකියාව ලබාගැනීම සඳහා මහත් වැර වෑයමෙන් භාවනා වඩා ක්රිියාකරනු ලබන පුද්ගලයින් තුළ පවා ඇතැම් අවස්ථාවන්හි සිතේ නොපුරුදු බවක් ඇතිවිය හැකිය.ඊට හේතුව එබඳු අවස්ථාවන්හිදී පුද්ගලයා තමාට හුරුපුරුදු මානසික රටාවෙන් ඈත්වීමයි.එසේම නව මානසික රටාවකට හැඩගැසී ඒ අනුව ක්රි යාකිරීමට යොමුවීමයි.සාමාන්යා මනුෂ්යස ස්වභාවය ලෙස පිළිගන්නා වූ කාම හා ක්රෝ ධ ආවේග වලින් සිත වියුක්ත කරගැනීමට වෑයම් කිරීම මඟින් අතින්රිහ ය සංජානන හැකියාව ලැබීමට උචිත මානසික පසුබිමක් සකස් කෙරේ.කාමය හා ක්රෝ ධය පුහුදුන් සාමාන්යභ මානසික ස්වභාවයයි. එය තාවකාලිකව වුවද යටපත් කිරීම අති දුෂ්කරය.නමුදු එය නොකළ හැකි ක්රිවයාවක් නොවේ.ඒ සඳහා අතිශය දැඩි ආත්ම ශක්තියක් හා ආත්ම විශ්වාසයක් අවශ්යඑය.ඇතැම් අයට එබඳු හැකියාවක් ගොඩනඟා ගැනීමට පහසුවෙන් කළහැකි අතර සමහරුන්ට එය ඉතා අපහසුය.පුද්ගල විවිධත්වයට අනුව මෙය කළහැකි පහසු අපහසුතාව තීරණය කෙරේ.බොහෝවිට සමහරු නිසර්ගයෙන්ම පියවි ජීවිතයේදීද සාමාන්යස මනුෂ්යර දුබලතා සේ සැලකෙන විෂම චර්යා හා ආකල්ප වියුක්ත තලයේ සිට අවම මට්ටම දක්වා පරාසයක ඇති පුද්ගලයින් බව පැහැදිලිව දක්නට ලැබේ.විවිධ අසාමාන්යා දේ සිදුකළහැකි පුද්ගලයින් ලෙස සමාජයේ ප්ර සිද්ධියට පත්ව ඇත්තේ මෙබඳු අයබව නිරීක්ෂණයවේ. අතීන්රී ය සංජානන හැකියා ලැබීමට නම් සදාචාර චර්යා,ආකල්ප හා ධර්මතා අනුව ක්රිවයාකිරීම පූර්ව අවශ්ය්තාවයක් ලෙස අවශ්යටවනුයේ එය සාමාන්යව පියවි මනුෂ්යු තලයට වඩා ඉහළ මට්ටමක ඇති බැවිනි.යම් හෙයකින් කිසිවෙකු සාමාන්යය පියවි මනුෂ්යු තලයට වඩා අධි හැකියාවක් අත්පත් කර ගෙන සාමාන්ය මනුෂ්යා තලයක ඉක්මවා ක්රිුයාකරන්නෙකු වුවහොත් ඒ පුද්ගලයාතුළ ඇති චර්යා ආකල්ප නිසා සෙසු මනුෂ්ය් වර්ගයට යම් අගතියක් සිදුවීමේ හැකියා වැළකීම සඳහා පුද්ගලයාගේ මානසික පසුබිමතුළ ක්රියයාත්මක වන මනෝ විද්යා්ත්මක අඟුලක් ලෙස සදාචාර ධර්මතා පෙන්වා දිය හැකිය.මින් අදහස් වන්නේ මෙසේ සදාචාර ධර්මතා අනුව හැසිරෙන පුද්ගලයා කෙතරම් ඉහළ අධි මානුෂික හැකියාවක් අත්පත් කර ගත්තත් ඉන් සාමාන්යහ මනුෂ්යයයින්ට අගතියක් සිදුනොවීමේ සම්භාවිතාවක් පවතින බවයි. විවිධ අතීන්රීෂ්ය ය සංජානන හැකියා පුහුදුන් ලෞකික ධ්යා න ලාභීන්ට පවා ලැබිය හැකිය. පුහුදුන් ස්වභාවය නම් සාමාන්ය‍ මනුෂ්ය දුබලතා නො නැසූ යන්නයි.සාමාන්යස මනුෂ්ය දුබලතා ධ්යාටන ලාභීන්තුළ යටපත්ව ඇත.එබඳු අය අතින්රි ය සංජානන හැකියා අත්පත් කර ගත්තද ඒ හැකියා ඒ පුද්ගලයාතුළ පවතිනුයේ සාමාන්යබ මනුෂ්ය් දුබලතා යටපත් කරගෙන වාසය කරන කාලසීමාව තුළ පමණි.යම් හෙයකින් සාමාන්යය පියවි මනුෂ්යභ දුබලතා මතුවුවහොත් ඒ සමඟ අතින්රිප ය සංජානන හැකියා අහෝසීවී යනු ඇත.අතින්රි ය සංජානන හැකියාවන් ඇති පුද්ගලයින්ගේ මානසික පැතිකඩතුළ ඇති සදාචාර ධර්මතා නැමැති මනෝවිද්යාුත්මක අඟුල ක්රියයාත්මක වන්නේ ඒ අයුරිනි.පුද්ගලයා වැරදි හැසිරීමට යොමුවත්ම ඒ පුද්ගලයාතුළ ඇති අධිමානුෂික හැකියා සියළු දේ අහෝසිවී යයි.අතින්රිව ය සංජානන හැකියා ඇති පුහුදුන් පුද්ගලයින් අතින් සදාචාර ධර්මතා කඩ නොවෙතැයි මින් නොපැවසේ.නිදසුන් වශයෙන් දෙව්දත් තෙරුන් ගතහැකිය.දෙව්දත් තෙරුන්හට අෂ්ට සමාපත්ති ලාභය තිබිණ.විවිධ සෘද්ධිවිධ ප්රා්තිහාර්ය පෑමේ හැකියාව ඉතා ප්රසබල ලෙස පිහිටා තිබිණ.නුමුදු කෙළෙස් ලෙස හැඳින්වෙන සාමාන්යා පියවි මනුෂ්‍ය දුබලතා නොනැසූ නිසා එක්තරා අවස්ථාවක ඒ සාමාන්ය මනුෂ්යස දුබලතා ඒ අතින්රිහ ය සංජානන හැකියා යටපත් කර සිතතුළ නැඟී සිටි ආකාරය දෙව්දත් තෙරුන් බුදුරදුන්ට එරෙහිව ක්රියයාකිරීමතුළ විද්යොමානවේ.ලාභ සත්කාර ලබා ගැනීමේ සාමාන්යව මනුෂ්යදත්වයට පොදු දුබලතා සිතතුළ මතුවෙත්ම ලබා තිබූ සියළු අසාමාන්යී අතින්රින ය සංජානන හැකියාවලින් දෙව්දත් තෙරුන් පිරිහීගියබව පෙනීයයි.මේ අනුව පැහැදිලිවනුයේ අතින්රින ය සංජානන හැකියාව මනුෂ්ය් දුබලතා යටපත්කොට ලබාගත හැකිවුවද එය අඛණ්ඩව සිතේ පවත්වා ගැනීමට නම් ඒ මනුෂ්යය දුබලතා මතුවීමට ඉඩකඩ ලබානොදිය යුතුබවයි.අර්හත්වයට පත් වූ ආර්යන්වහන්සේ නමකට කිසිදිනෙක සාමාන්යි මනුෂ්යි දුබලතා මතුනොවේ.ඒ සමුච්ඡේද ලෙස එකී මනුෂ්ය දුබලතා උන්වහන්සේ විසින් දුරුකර ඇති බැවිනි. එවිට යළි මනුෂ්යම දුබලතා මතුවීමේ අනතුරක් නැති බැවින් එබඳු කෙනෙකු ලෞකික ධ්යාබන සමාපත්ති වලින්ද නොපිරිහේ. සාමාන්යියෙන් පියවි මනුෂ්යප ඉන්රිල යන්ට අරමුණු ගැනීමේ සීමාවක් තිබේ.අතින්රිු ය සංජානන හැකියාව යනු මේ පියවි මනුෂ්යප ඉන්රිල යන්හි අරමුණු ගැනීමේ සීමාව ඉක්මවා යාමට හැකිවීමයි.මේ අවස්ථාව්දී සිදුවනුයේ පියවි මනුෂ්යද ඉනරියන යන්හි අරමුණු ගැනීමේ සීමාව අනුක්‍රමයෙන් සම්පූර්ණ වශයෙන් අහෝසිවන මට්ටම දක්වා එය විතැන්කරවීමයි.මනුෂ්යස ලෝකයේ බොහෝ අරමුණු ඇත ද සාමාන්යය පියවි මනුෂ්යක ඉන්රි් යන්ට අරමුණුවනුයේ ඒවායින් බොහෝ ස්වල්ප ප්රණමාණයකි.අනෙක් සියළු අරමුණු පියවි මනුෂ්ය ඉන්රිඅ යන්ට අරමුණුවියහැකි සීමාවට වඩා දුරක ඇති බැවින් ඒවා පිළිබඳ සාමාන්යළ පියවි මනුෂ්යය ඉන්රින යන්ගෙන් ප්රමත්ය ක්ෂ කරගැනීමට අපහසුවී තිබේ.සාමාන්යප පියවි මනුෂ්යප ඉන්රි යන්හි විෂය පථයට පරිබාහිර වුවද විවිධ දේ ලෝකයේ පැවතිය හැකිය.ශබ්ද,ඝන්ධ,රස,ශ්රනවණ ස්පර්ශ හා ධම්ම ආදී වශයෙන් විෂය ක්ෂේෝත්රැ රාශියකට අයත් සංජානන ලෝකයේ පවතී.මේවා සියුම් හා රළු වශයෙන් ව්යා ප්තවී ඇත.සාමාන්යි මනුෂ්යත ඉන්රිල යකට දැනෙන සීමාව නිශ්චිත අගයක් ගෙන ඇත.ඒ සීමාවෙන් ඔබ්බෙහි පවතින කිසිදු ශබ්ද,ගන්ධ,රස,ශ්රතවණ, ස්පර්ශ හා ධම්ම වශයෙන් වූ අරමුණු පිළිබඳ සාමාන්ය පියවි මිනිස් මනසට කිසිදු අයුරකින් වටහාගත නොහැකිය.මේ අරමුණු දැනීමට මනුෂ්යන ඉන්රි්ය යන්හි පවතින සීමාකාරී ස්වභාවය අසමත්ය.සාමාන්යැ මනුෂ්යන ඉන්රිූ යයන් සය ක්රිනයාකාරීවනුයේ අරමුණුවල තීව්රතාවය ප්ර්බලවූ අවස්ථාවකදීය.එය එවිට මිනිස් ඉන්රිය ඉනයන්ට දැනේ. ඊට පහළ මට්ටමේ කොතෙකුත් අරමුණු පැවතියත් මිනිස් ඉන්රිා යන් ඒවාට සංවේදී නොවෙන නිසා එම අරමුණු ගැනීමේ හැකියාවක් නැත.මේ අරමුණුවල තීව්රතාව මනුෂ්යැ ඉන්රි නි යන්ට දැනෙන්නේ ආසන්න වශයෙන් එක්තරා සීමාවකදී ඉන්රියැ යන් අවදිකළ හැකි මට්ටමකදීය.ඒ දක්වා සාමාන්යද මනුෂ්යය ඉන්රිා යන් පවතින්නේ නිද්රාිවක ගිලී පවතින ස්වරූපයකිනි.මනුෂ්යය ඉන්රින යන් සයටම මේ තත්වය පොදුය.ඉන්රිද්ර යන් අවදිවන සීමාව මනෝ විද්යායවේ සඳහන්වනුයේ එක්තරා මිනුමකිනි.මේවා සංවේදන ඒකක (Sense units)ලෙස හැඳින්වේ. මේ සංවේදන ඒකක 0 සිට +1,+2..+6 යනාදී වශයෙන්ද 0 සිට -1..-6 දක්වා ආදී වශයෙන්ද ඇත.සාමාන්යදයෙන් 0 මට්ටම ලෙස සැලකෙනුයේ සංජානන නොමැති පූර්ණ නිශ්ශබ්දතාව වශයෙනි.නමුදු මේ තුළ පවා පියවි මනුෂ්යට ඉන්රිැ යන්ට අරමුණු නොවන ඉතා සියුම් ශබ්ද,ගන්ධ,රස,ශ්රළවණ, ස්පර්ශ හා ධම්ම අරමුණු ඇත.සාමාන්යොයෙන් පියවි මිනිස් ඉන්රි1ෝ වයන් නිද්රාී ස්වරූපයෙන් තිබී අවදිවනුයේ එකක +6 මට්ටමකදී බව පොදුවේ පිළිගත් අදහසකි. නමුදු පුද්ගලානූරූපීව අවස්ථානූරූපීව හා කාලානූරූපීව මේ අගය අඩුවැඩි විය හැකි බවද සිහිතබා ගත යුතුය. එහි අදහස සාමාන්යක පියවි මනුෂ්යව ඉන්රි යන් ක්රි යාත්මකවීමට නම් +6 මට්ටමේ හෝ ඊට ඉහළ වූ මට්ටමක ස්නායු සංඥාවක් මේ ඉන්රිූරූ යන්ට ලැබිය යුතු බවකි.+6ට වඩා අඩු මට්ටමක පවතින ඉතා සියුම් ශබ්ද,ගන්ධ,රස,ශ්රැවණ, ස්පර්ශ හා ධම්ම සංජානන කොතරම් මේ ලෝකයතුළ පැවතියක් ඒවා ලබාගැනීමට හෝ ඒවාට සංවේදීවීමට පියවි මනුෂ්ය ඉන්රිි යන් අසමත් වන බැවින් සාමාන්යායෙන් සිතෙන්නේ එබඳු සංජානන නොමැති බවකි.නමුදු විවිධ තත්ව යටතේ සාමාන්යා පියවි මනුෂ්ය ඉන්රින යන්ට අරමුණු නොවන මේ ඉතා සියුම් ශබ්ද,ගන්ධ,රස,ශ්ර වණ, ස්පර්ශ හා ධම්ම සංජානන පවා දැනෙන විවිධ අවස්ථා උදාවිය හැකිය.මේ තත්වය අතින්රිහ ය සංජානනය නමින් හැඳින්වේ.මේ අතින්රි් ය සංජානනය ඇතිවිය හැකි විවිධ හේතු තිබේ.මොළයතුළ ක්රිදයාකරන තරංගවල තරංග ආයාම ප්රඳමාණය අඩුවැඩි වීම මත මොළයට ඉන්රිත යන්ගෙන් සංවේදනයවන සංවේද වල සියුම්බව තීරණය කෙරේ.සාමාන්යඩ තත්වය යටතේ නොලැබෙන ඉතා සියුම් ඉන්රිියන ය සංවේදන පවා තරංග ආයාමයෙහි වෙනස්වීම් මත මොළය කරා සම්ප්රේ ෂණය වියහැකිය.එබඳු අවස්ථාවලදී ඉන්රියාම ය ක්රි‍යාකාරීත්වය අභිබවා මේ ලොකයේ ඇති විවිධ සියුම් සංවේද සම්ප්රේිෂණය වියහැකිය.මේ තරංග ආයාමයෙහි විශාල හෝ කුඩාවීම අතර විවිධ පරාසයන්වලදී සිදුවන සංවේද සම්ප්රේවෂණයට ඇතැම් අවස්ථාවල ඉන්රිි ය ක්රිවයාකාරීත්වය සෘජුවම සම්බන්ධ විය හැකි සේම නොවියහැකි අවස්ථාද ඇති බව සැලකිය යුතුය.ඇතැම් අවස්ථාවලදී මොළයට ප්රධමාණවත් තරම් ඔක්සිජන් සැපයීම දුබල වූ අවස්ථාවලදීද අතින්රි ය සංජානනට සමාන සාමාන්ය අවස්ථා යටතේ විස්තර කළ නොහැකි විවිධ අසාමාන්යබ තත්වයන්ට මුහුණපෑමට සිදුවිය හැකිය.එසේම බියවීම,දැඩි අන්තරායකර අවස්ථාවලට මුහුණපෑමට සිදුවීම,මරණබිය ඇතිවීම,දුෂ්කරතා යටතේ දිවිගෙවීමට සිදුවීම ආදී විවිධ හේතු නිසාද අතින්රිස ය සංජානනයට සමානකම් දක්වන සංජානන අවස්ථාවලට මුහුණදීමට සිදුවිය හැකිය.බියක් ඇතිවීම නිසා සිතතුළ ඇතිවූ බියට සමාන දර්ශන,ශ්රසවණ,ගඳ සුවඳ දැනීම්,ස්පර්ශ හා ධම්ම අරමුණු වලට සැබවින්ම මුහුණපෑමට සිදුවිය හැකිය.හොල්මන් අවතාර ආදිය විශ්වාස කරන්නෙකුට සෑබෑ ජීවිතයේදීද එබඳු දේ සංජානනය වියහැකි සම්භාවිතාව සාමාන්යඅ පුද්ගලයෙකුට වඩා වැඩිය.මෙයට හේතුව ඉතා තදින්ම සිතට බලපෑ මානසික ආකල්පවලට අනුරූපව සංජානනය සකස්වන බැවිනි. විවිධ අභිචාර විධි ආදිය ඉතා තදින් විශ්වාස කරන සංස්කෘතියක දිවිගෙවන පුද්ගලයින්ට සාමාන්යි අයට එබඳු දේ සංජානන අවස්ථා වඩා බහුලව ඇතිවිය හැකිය.එබඳු පුද්ගලයින් තුළ ඇති ආකල්ප සංජානනයට බලපෑම් කරන බැවිනි.බිය,නිශ්ශබ්දතාව ආදී පරිසර තත්වවලදී සිතේ ක්රිනයාකාරීත්වය වෙනස්වීම මත ඇතැම් අවස්ථාවලදී අතින්රිු ය සංජානන අවස්ථා ඇතිවීමේ ඉඩකඩ තිබේ. හදිසියේ ඇතිවන පරිසර තත්වයක වෙනස්වීම මත සිදුවන අතින්රිඅ ය සංජානන අත්දැකීමක දී කිසියම් පුද්ගලයෙකු තමාට ඉන් පෙර අත්විඳීමට නොලැබුණු සුවිශේෂී අත්දැකීම නිසා බලවත් මානසික වික්ෂිප්තවීමකට ලක්විය හැකිය.එබඳු අවස්ථාවලදී හරිහැටි අදාළ අත්දැකීම ලබාගැනීමට පවා නොහැකි වේ.එබඳු දේ නිවැරදිව අන්යරයන්හට විස්තර කිරීමටද අපොහොසත්වේ.මෙහිදී බිය පමණක් නොව විමතිය හා වික්ෂිප්තවීම් යන සියළු ආකාරයේ මානසික තත්වය සැලකේ.සාමාන්ය් තත්වයට වඩා වෙනස් තත්වයන්ට මුහුණපෑමට සිදුවූ පුද්ගලයින්ගේ අත්දැකීම් ඇසුරෙන් සිදු කළ විවිධ පර්යේෂණ මනෝවිද්යාන ක්ෂේිත්රගයේදී විස්තර වනුයේ අසාමාන්යත අත්දැකීම් (Abnormal Experience) යන විෂයය යටතේය.බොහෝවිට එබඳු වූ අසාමාන්යන අත්දැකීම් පර්යේෂණයට ලක් කිරීමේදී පර්යේෂකයින් මුහුණදෙන අසීරුතාවයක්වනුයේ සම්මත පර්යේෂණ ක්ර්මවේද භාවිතාකර එබඳු අත්දැකීම් පිලිබඳ පර්යේෂණ කිරීමේ ඇති අපහසුතාවයයි.පර්යේෂණ උපකරණ, සිද්ධාන්ත ආදී සියළු දේ වඩාත් නැඹුරුතාවයක් දක්වනුයේ භෞතික අංශය වෙත බැවින් එබඳු භෞතික දේ ඇසුරුකළ සිද්ධාන්ත හා උපකරණවලින් අසාමාන්ය අත්දැකීම් විමර්ශනය කළනොහැකිවීම මෙම පර්යේෂකයින් මුහුණදෙන විශාලතම අසීරුතාවයයි.නිදසුනක් වශයෙන් අසාමාන්යම අත්දැකීම් වඩා සුබල ලෙස ඇතිවන ප්රිස්තුතයක් නම් කාලය පිලිබඳ ගැටළුවයි.සැබවින්ම කාලය යනු සැබවින්ම පවතින දෙයක් නොව මිනිසාගේ එක්තරා සංකල්පයක් පමණි.නමුදු මෙය පර්යේෂණාත්මක ලෙස ඔප්පු කළ නොහැකිය.ඒ පිලිබඳවද විවිධ පර්යේෂණ සිදුවී තිබේ.බොහෝ අසාමාන්ය අත්දැකීම්වල මේ කාලය පිලිබඳ ගැටළුවට මුහුණදීමට සිදුවී ඇත.මන්ද එබඳු සිදුවීමකදී එක් අවස්ථාවකදී කාලය වේගවත්වන අතර තවත් අවස්ථාවකදී කාලය මන්දගාමීවන බව පෙනී යන බැවිනි.නිදසුනක් ලෙස කිසියම් ශල්ය කර්මයක් කිරීම සඳහා නිර්වින්දනය කරන ලද රෝගියෙකුට එම ශල්යි කර්මයේ ඇති බරපතලකම නිසා මරණාසන්න අත්දැකීම් ඇතිවිය හැකිය.ඔහු මරණාසන්න අත්දැකීම් විඳින අතර ඇතැම් අවස්ථාවලදී පූර්ව භව වලදී ලැබූ අත්දැකීම් හා ඊළඟ භව වලදී ලැබියහැකි අත්දැකීම් පිළිබඳව සංජානනය වියහැකිය.සැබවින්ම ශල්යමකර්මයක සිදුකරන කාලසීමාවට සාපේක්ෂකව ඒ පුද්ගලයාට විඳගැනීමට ලැබෙන අසාමාන්ය අත්දැකීමක කාලසීමාව අඩු හෝ වැඩි වියහැකිය.නමුදු එහිදී ඔහුට දැනෙන්නේ තමා කාලයෙන් වියුක්තවූ බව හෝ කාලය එකතැන නතරව තිබූ බවකි.ඒ තත්වයට හේතුව කාලය සාපේක්ෂ සංකල්පයක් වීමයි.කාලය ඔහුගේ ඉනරි තිබ ය අනුභූතිය සමඟ බැඳී තිබූ දෙයකි.ඒ ඉන්රිය ය අනුභූතිය ගිලිහෙත්ම කාලය යන සංකල්පය පිළිබඳ වූ හැඟීම්ද අනුක්රඒමයෙන් දිය වී යනු දැනිය හැකිය.බොහෝවිට සිය අසාමාන්යන අත්දැකීම් සෙසු පිරිසට විස්තර කරන එබඳූ වූ අත්දැකීම් ලැබූවෙකුට මුහුණපෑමට සිදුවන විශාලතම අභියෝගය කාලය පිලිබඳ ලැබූ සිය වැටහීම අන්ය යන්හට එය පිළිගත හැකි ස්වරූපයෙන් විග්රගහකිරීමේ ගැටළුවයි.චුති පටිසන්ධි හා අන්තරාභව පිළිබඳ විවිධ ගැටළු ස්ථාන බුදුදහමේ විවිධ සම්ප්රයදායන් අතර ඇතිවී ඇත්තේද කාලය සංකල්පයක් බව නොතකා හැරීම නිසා ඇතිවූ විස්තර කිරීමේ අපහසුතාවය පිළිබඳ කිසිවෙකු නිසි අවධානයක් නොදැක්වීමයි.චුති පටිසන්ධි අන්තරා භව පිලිබඳ ස්ථවිරවාදී මතවාද හා වෙනත් බෞද්ධ සම්ප්රකදාය වල මතවාදත්, බටහිර මනෝවිද්යාම ක්ෂේිත්රියතුළ බෙහෙවින් ප්ර්චලිතව ඇති මරණාසන්න අත්දැකීම් (Near Death Experience) හා මරණයෙන් පසු අත්දැකීම් (After Death Experience) ආදී කරුණු නිසි අයුරින් අධ්යaයනය කළහොත් කාලය වටහාගැනීමේ ඇති ගැටළුව පිළිබඳ නිවැරදිව තේරුම් ගත හැකිවනු ඇත.එකම දෙයක් විවිධ සම්ප්රtදායන්හි විවිධ අයුරින් අර්ථකථනය කිරීමේදී හුදෙක් ඒ වචනවල පමණක්ම එල්ඹ සිටීම නිසා වෙනත් කෝණයකින් දැකගත හැකි වූ සත්යයයට සමීපවීමට අවශ්යු ඉඩකඩ ඇහිරී ඇති අයුරු මෙහිදී හොඳින්ම අවබෝධ කළ හැකිය.කාලය යනු සංකල්පයක් පමණක් නිසා කාලය එක් ස්ථානයකදී වේගවත්වද තවත් ස්ථානයකදී මන්දගාමීවද ඒ අතරතුර වූ පරාසය අතරද පවතිනබව වටහාගත යුතුය.සිත සමාධිගත අවස්ථාවල කාලය ගතවනු නොදැනීමට හේතුව හා ප්ර ශ්න ගැටළු බහුල අවස්ථාවල කාලය ගතවීම පමාවී ඇතැයි හැඟීමට හේතුව මෙයයි. සමථ භාවනා වඩා සිත එකඟ වූ අවස්ථාවල මොළයේ තරංග ක්රිලයාකාරීත්වය වෙනස්වීම මත අතින්රිහ ය සංජානන හැකියාව ක්රිායාත්මකවේ.නින්දේදී මොළයේ තරංග ක්රිොයාකාරීත්වය විවිධ මට්ටම් වලදී ඊට අනුරූපව වෙනස් වේ.මේ අවස්ථාවලදීද ඇතැම් අවස්ථාවලදී අතින්රිත ය සංජානනය ක්රිඊයාත්මක වියහැකිය.යම් යම් අයට තමාට අවශ්යද දේ නින්දත් නොනින්දත් අතර පරාසයෙහි වූ එක්තරා මට්ටමකදී සංජානනය වියහැකි බව නිරීක්ෂණයවී තිබේ.මෙබඳු පුද්ගලයෙකුට තමාට කියවීමට ඇති ග්රනන්ථයක් කුමන පුස්තකාලයේ කුමන අංශයේ කුමන පොත් රාක්කයේ ඇතිදැයි පමණක් නොව ඇතැම් අවස්ථා වලදී එම ග්රසන්ථයේ වර්ග අංකය තමාට අවශ්යය කාරණය ඇති පිටු අංකය පමණක් නොව එම පිටුවේ ඇති ඊට අදාළ ඡේදය පවා දෑසින් දකින්නාක් මෙන් මනසට අරමුණු විය හැකිය.සිහි විසංඥව සිටින අවස්ථාවලදීද මොළයේ තරංගවල ක්රි්යාකාරීත්වය වෙනස් විය හැකිය.එබඳු අවස්ථාවලදී ද අතින්රිො ය සංජානනය ක්රිවයාත්මක විය හැකිය.ශල්ය කර්ම ආදියට සිදුකිරීමට පෙර නිර්වින්දනය කරනු ලැබුව ද මොළය ක්රිවයාත්මක වේ.එබඳු අවස්ථාවලදී බාහිර ඉන්රිර යන්හි ක්රිවයාකාරීත්වය ඉතා සියුම් ලෙස මනසට දැනිය හැකිය. තමාට ශල්යබ කර්ම කරන ආකාරය, ඊට සහභාගී වූ වෛද්යරවරුන් පිළිබඳ, ඔවුන් කතාබහ කළ විවිධ දේවල්, හැඳපැළඳ සිටි ආකාරය පවා ඇතැම් ශල්යසකර්මවලදී නිර්වින්දනය වූ රෝගීන්ට දැනගැනීමට හැකිවී ඇත. මනෝ විද්යා ක්ෂේැත්රභයේ සිදුකරන ලද විවිධ පර්යේෂණවලදී මෙවැනි අයගේ විවිධ අතින්රි් ය සංජානන අත්දැකීම් පිලිබඳ වාර්තාවී ඇත.සමහර පුද්ගලයින්ට මිය යාමට ආසන්න අවස්ථාවලදී මොළයේ තරංග ක්රිනයාකාරීත්වය වෙනස්වීම මතද අතින්රි් ය සංජානන හැකියාව ලැබී ඇත.මෙබඳු අවස්ථා විශාල ප්රරමාණයක් පිලිබඳ බටහිර මනෝවිද්යාව ක්ෂේනත්රබයේ පර්යේෂණ සිදුවී තිබේ. අධිමනෝවිද්යාබ විෂය ක්ෂේ‍ත්රියට අදාළ බොහෝ පර්යේෂණ විදේශීය විශ්ව විද්යා‍ල හා උසස් අධ්යාබපන ආයතනවල සිදු කෙරේ.එහිදී සායනික රෝගීන් භාවිතාකර මරණාසන්න අත්දැකීම් (Near Death Experience) පිළිබඳවම සිදුකළ විවිධ පර්යේෂණ තිබේ. ඇතැමෙකුට උත්පත්තිගත හේතු නිසාද මොළයේ එම අතින්රිම ය සංජානන ක්රිේයාකාරීත්වයට අදාළ ප්රතදේශවල ස්නායු ක්රියයාකාරීත්වය ජානවිද්යාවත්මක හේතු නිසා ක්රිරයාකාරීව පැවතිය හැකිය.එඩ්ගා කේසී වැනි විශ්මිත හැකියාවන්ගෙන් යුතු පුද්ගලයින් සතු අසාමාන්යව හැකියාව ඔවුන්ට ලැබී ඇත්තේ උපතින්ම බව පෙනී යයි.එබඳු පුද්ගලයින්ට ලෞකික ධ්යාසන සමාපත්ති ලැබීමේ අවශ්යතතාවයක් නොමැතිවවුවද අතින්රිද ය සංජානන හැකියාව අවදිකිරීමේ ශක්තියක් තිබූ බව පෙනී යයි.ඔවුන් සතුව පැවති උත්පත්තිගත අසාමාන්ය මස්තිෂ්ක ක්රිියාකාරීත්ව රටාව නිසා බව පැහැදිලි වේ.සාමාන්යමයෙන් පුහුණුකර වුවද ඒ හැකියාව සමහරුන්ට ලබාගතහැකි බවද පෙනී යයි.කිසිදු භෞතික උපකරණයක ආධාරයක් රහිතව වුවද දැනට ලෞකික ධ්යාැනලබා කළහැකි සෘද්ධිවිධ ප්රාදතිහාර්ය නමින් හැඳින්වෙන විවිධ විශ්මිත ක්රි යා අතරින් ඇතැම් දේ කිරීමට හැකි පුද්ගලයින් විවිධ කාලවකවානුතුළ ලෝකයේ බිහිවන බවද ඒ පිළිබඳ වාර්තාවන පුවත් අනුව පෙනීයයි.විධිමත් ලෙස පුහුණුව ලැබූ මනෝවිද්යාදඥයෙකු විසින් සිදුකරන ස්වප්න නිද්රාඅවකට පත් ව කැමතියිකැමතියි
  3. ඇස, කණ, නාසය, දිව, සම යන පසිඳුරන් මඟින් අරමුණු ගැනීම නො සලකා හුදෙක් යම් කිසිවකුගේ මනසින් පමණක් ම අරමුණු ගැනීමේ ක්රි යාවළිය අතින්රි ය සංජානනය යන නමින් හැඳින්වේ. අතින්රිම ය යන වචනයෙහි අර්ථය ඉන්ද්රි යන්ගෙන් පරිබාහිර වූවක් යන්නයි. නමුදු මෙහි දී අතින්රිි ය යන භාවිතා වී ඇත්තේ භෞතික ඉන්ද්රි ය පහ ඇසුරෙන් නොවූ යන්න ඇඟවීම සඳහායි. මනසින් ගන්නා අරමුණු ධම්ම යන නමින් හැඳින්වේ. එම ධම්ම නමැති අරමුණු ගැනීමේ දී සෙසු පංච ඉන්ද්රිමයන්ගෙන් පරිබාහිර ව සිදු වන අරමුණු ගැනීමේ ක්රිායාවළියක් ඇත. මේ අරමුණු ගැනීමේ ක්රිසයාවළිය මානසික ශක්තියකි. එසේම එම ශක්තිය මනසට පමණක් ඇති විශ්මිත හැකියාවක් ලෙස හැඳින්විය හැකියි. එසේ වුව ද මනස ද ෂඩ් ඉන්ද්රිුයන්ට අයත් තව එක් ඉන්ද්රි යකි. නමුදු මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව සෙසු පංච ඉන්ද්රි යන් මෙන් ඕලාරික භෞතිකව සතර මහා භූත රූපයන්ගෙන් නිර්මිත වූවක් නොවේ. මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව වනාහි කිසියම් දැනෙන ස්වභාවයකි. මේ දැනෙන ස්වභාවය රූපයෙහි ම ගැබ් ව පවතින්නෙකි. මේ ඇතැම් අය මේ ලක්ෂණය වරදවා වටහා ගෙන මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව වනාහි එම රූපයෙහි ම තවත් එක් අනන්ය්තා ලක්ෂණයක් පමණක් බව ප්රධකාශ කිරීමට තරම් දැඩි අයුරකින් අතිධාවනකාරී වී තිබේ. මෙම අදහසේ ව්යාාප්තිය නිසාම භෞතිකවාදී ආකල්ප පුරාණයේ සිටම සාමාන්යක ජන සමාජයේ ව්යාඅප්ත වී තිබේ. අතින්රි ය සංජානනය මඟින් දත්ත හඳුනා ගැනීමේ දී හුදෙක් දත්තවල මානසික සැකසුමේ ස්වරූපය වැදගත් ය. එය මානසික හැඩතලය අනුව සකස් වේ. මෙහි ජීව විද්යාහත්මක පැතිකඩක් ද තිබේ. යමකුගේ මානසික හැඩතලය සකස් වීම කෙරෙහි ඒ පුද්ගලයාගේ කර්ම විපාක ශක්තිය බලපානු ලැබේ. තමාගේ කර්ම විපාක ශක්තිය යම් මට්ටමක පවතින්නේ ද ඊට අනුරූප මානසික හැඩයක් උරුම කොට උපත ලැබීමට මිනිසාට සිදු වේ. මිනිස් ආත්ම භාවයෙහි පමණක් නොව සතර අපා, දිව්ය , බ්රමහ්ම ආදී කුමන තලයක වුව ද උපත ලැබීම සිදු වනුයේ කර්ම ශක්තිය අනුව සැකසුණු මානසික හැඩයෙහි ස්වරූපය අනුව ය. මින් ඇතැම් මට්ටම් වල උපත ලැබූ සත්වයින්ට උරුම වන අතින්රිෙ ය ප්රමත්යමක්ෂයේ ස්වභාවය භව තලය අනුව ද විවිධ වේ. තිරිසන් යෝනි හා සතර අපාය ආදී භවවල උපත ලැබූ සත්වයන්ගේ මානසික හැඩය මනුෂ්යවයන්ට වඩා නො දියුණු මට්ටමක ඇත. එබැවින් මානසික හැකියාව පහළ මට්ටමක පවතී. මානසික මට්ටම උසස් හෝ පහළ යැයි තීරණය කරනුයේ පුද්ගලයෙකු තුළ විද්යවමාන මානසික ගති ලක්ෂණවල ඇති ධනාත්මක හෝ සෘණාත්මක බව මත බව දකින්නට ඇත. මනුෂ්යා ආත්ම භවයේ විද්යකමාන මානසික ගති ලක්ෂණවල ධනාත්මක හෝ සෘණාත්මක බව සෙසු අමනුෂ්යන‍ භවවලට සාපේක්ෂව මධ්යලස්ථ මට්ටමක පවතී. මනසට අරමුණු වන ධම්ම ධාතුවට අයත් වනුයේ චෛතසික දෙපණස, සූක්ෂමම රූප දහසය ද නිවන ද යන සැට නවයක් කරුණු වේ. මෙහි චෛතසික දෙපණස නම් සබ්බ චිත්ත සාධාරණ චෛතසික 7, ප්ර්කීර්ණක චෛතසික 6, අකුසල චෛතසික 14, ශෝභන සාධාරණ චෛතසික 19, විරති චෛතසික 3, අප්පමඤ්ඤා චෛතසික 2 හා පඤ්ඤා චෛතසික 1 යන්නයි. මෙහි සඳහන් වූ සබ්බ චිත්ත සාධාරණ නම් සුවිශේෂී ස්වභාවයක් නොමැතිව සෑම සිතකම යෙදෙන චෛතසික වේ. මෙබඳු චෛතසික 7 ක් පිළිබඳ ව අභිධර්මයෙහි සඳහන් ය. ඒවා නම් ඵස්ස, වේදනා, සඤ්ඤා, චේතනා ඒකග්ගතා, ජීවිතේන්ද්රි ය හා මනසිකාර යන්නයි. අහේතුක සිත්හි හා ශෝභන සිත්හි කිසිදු වෙනසක් නැතිව යෙදෙන බැවින් ප්රේකීර්ණක චෛතසික එනමින් හැඳින්වේ. මෙබඳු චෛතසික 6ක් ඇත. එනම් විතක්ක, විචාර, අධිමොක්ඛ, විරිය, පීති හා ඡන්දව යන්නයි. මෙහි විතර්කය ආර්ය් ද අෂ්ටාංගික මඟෙහි සම්මා සංකල්පය යන නමින් හැඳින්වේ. සබ්බ චිත්ත සාධාරණ හා ප්ර කීර්ණක යන චෛතසික 13 න අන්යස සමාන චෛතසික නමින්ද හැඳින්වේ. අකුසල් සිත්වල යෙදෙන බැවින් අකුසල චෛතසික ඒ නමින් හැඳින්වේ. අකුසල චෛතසික 14 නම් මෝහ, අහිරික, අනොත්තප්ප, උද්ධච්ච, ලෝභ, දිට්ඨි, මාන, දෝෂ, ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච, ථින, මිද්ධ හා විචිකිච්ඡා යන්නයි. සිත පැහැපත් කරවීමට උපකාරීවීම සෝභන චෛතසිකවල කාර්යභාරයයි.මෙබඳු සෝභන චෛතසික 19කි.එනම් සද්ධා, සති, හිරි, ඔත්තප්ප, අලෝභ, අදෝස, තත්ර1මජ්ඣත්තතා, චිත්ත ලහුතා, කායමුදුතා, චිත්ත මුදුතා, කායකම්මඤ්ඤතා, චිත්තකම්මඤ්ඤතා, කායපාගුඤ්ඤතා, චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායයුජ්ජුකතා හා චිත්තුජ්ජුකතා යන්නයි.විරති චෛතසික නම් ආර්ය මාර්ගයට පැමිණවීමට උපකාරීවන චෛතසික වේ. මේවා තුනකි.එනම් සම්මා වාචා,සම්මාකම්මන්ත හා සම්මා ආජීව යන්නයි.මෙහි අප්පමඤ්ඤා චෛතසික නම් අප්රතමාණ සත්වයන් අරමුණු කොට උපදවන නිසාය.එසේම මෙහි එනමින් දක්වා ඇත්තේ කරුණා හා මුදිතා යන චෛතසික දෙකයි.නමුදු මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛා සතර අප්පමඤ්ඤා වේ. මෙත්තාව අදෝස නමින්ද උපේක්ඛාව තත්ර මජ්ඣත්තතාව නමින්ද සෝභන සිත් වල යෙදී ඇති බැවින් ඉතිරි කරුණා හා මුදිතා දෙක පමණක් මෙහි අප්පමඤ්ඤා ලෙස දක්වා ඇති බව වටහාගත යුතුය.එසේම යමක් ත්රිපලක්ෂණ අනුව දැනගන්නේ පඤ්ඤා චෛතසිකය නිසාය.එම මනසට අරමුණු වන රූපයෙහි සියුම් පදාර්ථමය ස්වභාවය සූක්ෂ්ම රූප නම්වේ.මේවා 16කි.එනම් ආපෝ ධාතුව, ස්ත්රීප පුරුෂ භාව රූප 2, හෘදය වස්තු රූපය, ජීවිතේන්රිප ය රූපය, ආහාර රූපය, ආකාශ රූපය, කාවිඤ්ඤත්ති හා වචී විඤ්ඤත්ති රූප 2, ලහුතා,මුදුතා හා කම්මඤ්ඤතා යන විකාර රූප 3 හා උපචය, සන්තති, ජරතා හා අනිච්චතා යන ලක්ෂණ රූප 4 යි.එමෙන්ම නිවනද මනසට අරමුණු වන බව මෙහිදී පිළිගෙන තිබේ.අභිධර්මයේදී මනසට අරමුණුවන ධම්ම කොටස පිළිබඳ සුක්ෂතම විග්ර හයක් සිදුකරනුයේ අර්ථ ගැන්වීමේ පහසුව තකාය.මෙහිදී පැහැදිලි වන දෙයක් නම් මානසිකවූ අරමුණු මෙන්ම භෞතික පදාර්ථවල සියුම් අවස්ථාද මනසට අරමුණු වන බවයි.මෙහි සඳහන් වන භෞතික පදාර්ථ නම් රූපයෙහිම පවත්නා වූ සියුම් ස්වභාවයන් ලෙස විග්රිහ කළහැකිය.එසේම කිසි විටෙක සිතට අරමුණු කළ නොහැකි යැයි ඇතැම් සම්ප්රවදායන් විසින් සලකන ලද නිර්වාණ ධාතුවද මෙහි සඳහන් ධම්ම අරමුණුවලට ගෝචරවන බව වටහාගත හැකිය. සිත යනු භෞතික පදාර්ථවල ම පවත්නා සුවිශේෂී වූ දැනීමේ ස්වභාවයක් ලෙස සැලකූ විට ද මනස භෞතික පදාර්ථවලින් ස්වායක්ත වූ අනන්යෂ ලක්ෂණ සහිත ස්වභාවයක් ය යන්න පැහැදිලිව වටහා ගත හැකියි. රූපය හා නාමය යනුවෙන් විභේදිත වූ අවස්ථා දෙකක් යටතට සිත හා භෞතික පදාර්ථ වෙන් කර දැක්වීමේ අරුත ද ඒ දෙක එකක් සේ නො සලකා දෙකක් වශයෙන් සැලකීමයි. මනස ඉන්ද්රිායක් සේ බුදු දහමේ හැඳින්වුව ද භෞතිකවාදී දැනුම් පද්ධතිවල එසේ නො හැඳින්වෙන ඇතැම් අවස්ථා ද තිබේ. ඒ දැනුම් පද්ධතිවල අරමුණු ලබාගත හැකි දොරටු සේ දක්වා ඇත්තේ පංච ඉන්ද්රිඉයන්ට අයත් සේ සැලකෙන ඇස, කණ, නාසය, දිව හා සම මඟින් පමණි. සිත මෙම පංච ඉන්ද්රිතය හට ගැනීමට හේතු වූ භෞතික පදාර්ථ වලම එක්තරා සියුම් ස්වභාවයක් සේ මෙබඳු දැනුම් පද්ධතිවල සඳහන් ය. ඔවුන්ට අනුව සාමාන්ය් පියවි මානව ඉන්ද්රිකයන්ට අරමුණු වන පංච ඉන්ද්රිසය සංජානනයේ සංඥා දත්ත මොළයෙහි තැන්පත් වීමේ දී සැකසෙන ව්යුේහ රටා අතර ඇති සබඳතා තාර්කික අයුරින් හඳුනා ගැනීමේ වපසරිය තුළ සිත නමැති ඉන්ද්රි යේ පූර්ණ ක්රිියාකාරීත්වය සීමා වී පවතී. සිත නැමති ප්රසස්තුතය අර්ථකථනය කරන ආකාරය හා එහි ක්රිරයාකාරීත්වය වටහා ගනු ලබන ආකාරය අතර මේ විවිධ අර්ථ සැපයුම් එයට සමගාමී සංජානන මට්ටම් දක්වා අනුපිළිවෙළින් දෝලනය වෙමින් තිබේ. සෙසු පංච ඉන්ද්රිනයන්හි සංජානන ක්රිනයාකාරීත්වයේ සියලු හැඩතල පිටතින් නිරීක්ෂණය කළ හැකියි. නමුදු මනසේ සංජානන ක්රිනයාකාරීත්වය එලෙස පිටතින් නිරීක්ෂණය කළ නොහැකිය. මේ හේතුව නිසා මනසේ සංජානන ක්රිරයාකාරීත්වය පිළිබඳ අතිවිශාල ප්රොමාණයක් ගූඪ මතවාද ගොඩනැගී ඇත. මෙබඳු ගූඪ මතවාද නිසාම මනසේ සංජානන ක්රිියාකාරීත්වය පිළිබඳ සාමාන්ය සමාජයේ ව්යාගප්ත වී ඇති තොරතුරු බොහොමයක් අන්ධ, මිථ්යාය හා ගූඪ විශ්වාස මතම පදනම් වී ගොඩනැගී ඇති බවක් ද නිරීක්ෂණය කළ හැකියි. සිතේ ක්රිායාකාරීත්වය දැනගැනීමට අසීරු වුවද,එය මැනීමට දුෂ්කර වුවද මනෝ සංජානන ක්රිනයාකාරීත්වයක් නැතිබව ඔප්පුකිරීම සඳහා එය සාධකයක් කරගත නොහැකිය. මනස පවතින බව හා එහි ක්රිකයාකාරීත්වය අපට දැනෙන බව සැබෑ නමුත් එය බාහිර උපකරණවල ආධාරයෙන් තහවුරුකර පෙන්විය නොහැකිය.එම ලක්ෂණය මනෝ සංජානනයෙහි පවතින එක් අනන්යතතා හැඩතලයකි.සිත පවතින බව හා එහි ක්රිවයාකාරීත්වය අපට දැනගත හැක්කේ එහි ක්රිඅයාව අපට දැනෙන නිසාය.නැතහොත් සිත නිසා ඇතිවන වැටහීම් හා දැනීම් ලක්ෂණ මාර්ගයෙන් සජීවී තොරතුරු උකහාගත හැකිවීම නිසාය.නමුදු එය ඔප්පු කර දැක්විය නොහැකිය.මන්ද සංවේදී බවට උරුම දැනීම් ලක්ෂණ භෞතික උපකරණවල මිණුම්දඩුවලට හසුනාවන බැවිනි.නමුදු එම භෞතික උපකරණවලට මොළයේ විද්යුමත් තරංග හෝ හෘද ස්පන්දය හසුකර ගතහැකිය.සිත යනුවෙන් දැක් වෙනුයේ මොළයේ විද්යුදත් තරංග ක්රිෘයාකාරීත්වය හෝ හෘද ස්පන්දනය හෝ නොවේ.එයින් බාහිර වූ යමක්ද නොවේ.සිත ඇතිබව හා එහි ක්රි්යාකාරීත්වයක් ඇති බව භෞතික උපකරණ ආධාරයෙන් මැන දැනගත හැකි භෞතික පැතිකඩ (Physical Profile) වනාහී මොළයේ විද්යුනත් ක්රිකයාකාරීත්වය හා හෘද ස්පන්දයයි. යමෙකු මිය ගියබව හෝ ජීවත්ව සිටිනබව හෝ දැනගැනීම සඳහා වෛද්යම විද්යා‍ ක්ෂේත්රතයේදී එහි භෞතික පැතිකඩ නිරතුරුව භාවිතා වේ.නමුදු දියුණු යැයි සම්මතවූ නූතන වෛද්යත විද්යාිත්මක උපකරණ භාවිතාකර වුවද සිත හා එහි ක්රිැයාකාරීත්වය සර්ව සම්පූර්ණයෙන් අවබෝධකරගත නොහැකිය.මින් පැහැදිලිවනුයේ සිතේ ක්රිකයාවන් පවතිනබව සැබෑ නමුදු එය වටහාගැනීමට භෞතික මිණුමකින් ඔබ්බටවූ යාම අවශ්යේ බවයි. මෙබඳු අවශ්යෑතාවයන් නිසා අද ලෝකයේ පාර භෞතික විද්යා් ක්ෂේ්ත්ර ය (Para physical Science)බෙහෙවින් සංවර්ධනය වී තිබේ. පාරභෞතික ක්ෂේකත්රායට අයත් වනුයේ භෞතික මිණුම් දඬුවලින් මැනගත නොහැකි විෂය ක්ෂේහත්ර්යන් ගවේෂණය කිරීමයි. ඒ අනුව සිත හා එහි ක්රිකයාකාරීත්වයද පාරභෞතික විෂය ක්ෂේෂත්ර්යට අයත් ලෙස සැලකේ. මනෝවිද්යාුව අයත් වනුයේද මෙහි සඳහන් පාර භෞතික විෂය ක්ෂේිත්ර යටය. මේ අනුව මිනිස් මනස පිළිබඳ පර්යේෂණ සිදුකිරීම හා නිරතුරු එහි ප්ර වර්ධනය කෙරෙහි කටයුතු කිරීම මනෝ විද්යාබ විෂය ක්ෂේරත්රුයට පැවරී ඇති එක් වගකීමක් බව අවධාරණය කළහැකිය. බොහෝවිට අද නූතන ලෝකයේ බටහිර රටවල විශ්වවිද්යා ලවල හා උසස් පර්යේෂණායතනවල අධි මනෝවිද්යා විෂය ක්ෂේහත්රියට අයත් පර්යේෂණ විවිධ මට්ටමින් සිදුවනබව දැකගත හැකිය.එම පර්යේෂණ ප්රෂතිඵල නූතන ජනසන්නිවේදන මාධ්යය අතර ජනප්රිබයත්වයෙහිලා ගැනෙන අන්තර්ජාල වැනි විද්යුලත් මාධ්ය මඟින් දැකගත හැකිය.නොදියුණු රටවල ජන සංස්කෘතිවල ආගමික අභිචාරවිධි තුළ පමණක් අර්ථකථනය කරදැක්වූ මිනිස් මනස නවීන පර්යේෂණාගාර විෂය ක්ෂේිත්රධයක් දක්වා සංවර්ධනයවීම නිසා එය හුදෙක් ආගමික පැතිකඩින් බැහැරව පර්යේෂණායත්මක සේ අධ්යියනය කළහැකි ප්ර්ස්තුතයක් බවට පත්විය.එය අධිමනෝවිද්යාහ ක්ෂේ්ත්රයයෙහි සුවිශේෂී දියුණුව උදෙස සිදුවූ දෙයක් ලෙසද සැලකිය හැකිය.මන්ද ආගමික වපසරියතුළ පමණක් කොටුවී පැවතීම එබඳු විෂය ක්ෂේසත්රනයකට ගූඪ, මිථ්යාැ හා ප්රුවාද එක්වී එය අසත්යළය දෙසට තල්ලුවීයෑමට බෙහෙවින් ඉඩකඩ තිබූ බැවිනි.හුදෙක් මිනිස් මනස පිළිබඳ ගවේෂණය මුලින්ම අරඹන ලද්දේ ආගමික සංස්ථා ඇසුරෙහිදී බව අමතක නොකළහැකි කරුණකි.නමුදු ලෝකයේ ආගම් ඉතා විශාල ප්රඇමාණයක් ඇත.එබඳු වූ එක් ආගමකට පවා ඉතා විශාල ප්රේමාණයක් ආගමික සම්ප්ර දායන් ගොඩනැඟී තිබේ.නිදසුනක් ලෙස කතෝලික දහම හා බුදුදහම සලකා බැලිය හැකිය.ක්රි ස්තුස් වහන්සේ විසින් දෙසූ දහම එකක් වුවද අනුගාමික පිරිස් එය අර්ථකථනය කරගෙන ඇති ආකාර විශාල ප්ර මාණයක් තිබේ.මේ හේතුව නිසා කතෝලික ආගමේ විවිධ සම්ප්ර දාය රාශියක් බිහිවී තිබේ.ඒ අතර සාම්ප්රතදායික හා නූතන මතවාද යන විවිධ පාර්ශවද දක්නට ලැබේ.බුදුදහමද මීට සමාන අයුරින් විවිධ සම්ප්රපදාය රාශියකට ගොනුවී තිබේ.මෙහි ප්ර‍ධාන පාර්ශව දෙක ථේරවාද හා මහායාන යන්නයි.මේ ප්රොධාන පාර්ශව දෙකද තවත් අනුකුඩා සම්ප්රරදායය වලට ගොනුවී තිබේ.මේ සියළු කරුණුවලට ප්රරධානතම හේතුව බුද්ධ වචනය අර්ථකථනයකිරීමේදී ඇතිවූ විවිධත්වයයි.ලෝකයේ විද්යසමාන සෑම ආගමික සම්ප්රරදායකම මෙකී ලක්ෂණ අඩුවැඩි ලෙස දක්නට ලැබේ.ඒ සෑම සම්ප්රමදායකම දක්වා ඇත්තේ සිය සම්ප්රථදායය පමණක්ම නිවැරදිබවත් සෙසු සම්ප්රටදායන් අසත්ය ය බවත්ය.මේ නිසා කිසියම් ආගමික සම්ප්ර‍දායක් මඟින් ඉගැන්වෙන ප්ර තිපත්ති ප්රා්යෝගිකව තමන් විසින්ම අත්හදා බලා ඉතා නිවැරදි ලෙස කුමක් සත්ය අසත්යෙදැයි වටහාගෙන මිස අනුන් පවසන වදන් කෙරෙහි විශ්වාසය තබා පමණක් එය නිවැරදි යැයි පිළිගෙන කටයුතු කිරීමේ ඇති දෝෂ සහිතබව මනාව පෙනීයයි.මෙබඳු හේතු නිසා මිනිස් මනස අධ්යතයනය කිරීමේ වගකීම් මුළුමනින්ම එක්තරා ආගමික සම්ප්ර.දායකට පැවරීමේ ඇති අගතිගාමී ස්වරූපය මෙහිදී මැනවින් ප්ර කට වේ.මේ නිසා නූතන ලෝකයෙහි අධිමනෝවිද්යාම විෂය පිළිබඳව අධ්යදයන හා පර්යේෂණ කටයුතු සිදුවනුයේ එය ආගමික වටපිටාවකින් විනිර්මුක්තකොට බව දැකගත හැකිය.බුදුදහමේ පැරණිම ස්වරූපය තවමත් අන්තර්ගතව ඇත්තේ ථේරවාද සම්ප්ර දාය තුළබව පෙරඅපර දෙදිගම මේ පිළිබඳ ශාස්ත්රීතය අධ්ය්යන හා පර්යේෂණ සිදුකළ විද්වතුන්ගේ පොදු නිගමනය වී තිබේ.මේ අතරිනුත් ලක්දිව මහාවිහාරීය සම්ප්රාදාය ඇසුරේ සුරැකී පැවතුණු පාලිභාෂා මාධ්යවයෙන් පැවති බුදුදහම වඩාත් මුල්බුදුදහමේ ස්වරූපයෙන් සුරැකී ඇතිබව ඒ විද්වතුන්ගේ පොදු ආකල්පයයි.පාලි භාෂා මාධ්යුයෙන්ම පවත්වාගැනීමට ස්ථවිර භික්ෂූන්වහන්සේලා වෑයම්කිරීමත්, අට්ඨකථා,ටීකා,ටිප්පණි වැනි ග්රූන්ථ සම්පාදනයෙන් මුල්බුදුසමයේ පෞරාණිය හැඩය ආරක්ෂාකර ගැනීමට වෑයම් කිරීමත් නිසා වර්තමානයේ විද්ය්මාන නිවැරදි බුද්ධවචනයේ ස්වරූපය පාලිත්රිවපිටක දහම බව පිළිගත හැකිය.බුදුදහමේ අන්යධ දාර්ශනික සම්ප්රකදායන්ට වඩා පාලි ත්රිාපිටකය ගුරුකොට ගත් ථේරවාදී සම්ප්ර්දාය මේ හේතුව නිසා මුලික බුද්ධ වචනයට ආසන්න බැවින් වැඩිය.මානසික පක්ෂය පිළිබඳව මුල් බුද්ධ වචනයට අනුකූලව විග්රමහකිරීමේදී පාලි ත්රිිපිටකය ගුරුකොට ගැනීමටම යුහුසුළුවීම මඟින් බුද්ධ වචනය අත්තනෝමතික මතවාදවලින් විකෘතිවීම වළක්වා ගත හැකිය. අධි මානසික ක්ෂේවත්රකයට (Para Psychology) අයත් අතීන්රීිකමේය සංජානනය මඟින් සෙසු පංච ඉන්රිාලි යන් මඟින් උකහාගන්නා තොරතුරුවලට වඩා විශාල ප්රතමාණයක තොරතුරු ලබාගත හැකිය. සෙසු පංච ඉන්රිික යන් මඟින් තොරතුරු ලබාගැනීමේදී ඊට බලපාන විවිධවූ සීමා අතීන්රීාගත ය සංජානනය මඟින් තොරතුරු ලබාගැනීමේදී බලනොපාන බව පැහැදිලිව දැකගත හැකිය.මෙවැනි ලක්ෂණයන් අතීන්රීද ය සංජානනයේ පවතින සුවිශේෂීතා ලෙස සැලකිය හැකිය.නිදසුනක් වශයෙන් සැලකීමේදී භෞතික ඇස මඟින් දෘෂ්යජ සංජානනය සිදුවීම ගත හැකිය.එහිදී ඇස මඟින් සිදුවන දෘෂ්යෞ සංජානන කෘත්යයයට විවිධ සීමා තිබේ.භෞතික ඇසට පෙනීම ලබාගැනීමේදී විවිධ සීමාවලට යටත්වීමට සිදු වේ. සාමාන්යි පියවි මිනිස් ඇසකට පෙනෙන දේවල සීමාවක් තිබේ.එසේම පෙනෙන දුර ප්රතමාණයට අනුවද සීමා සහිත බවක් ඇත. බිත්ති, ප්රානකාර වැනි ස්වාභාවික බාධාවන් නිසා පෙනීමට බාධා ඇතිවේ. එසේම කාලය (Time) යන සිව්වැනි මානයෙන්ද (Fourth Measurement) පෙනීම සීමාවී තිබේ. කාලය මානයක් ලෙස සලකනුයේ අතීතය, වර්තමානය හා අනාගතය යන කාලත්රභයට එය සීමාවන බැවිනි. යමෙකුට වර්තමාන කාලයේ පවතින පෙනීම සීමාසහිතව දැකගත හැකි වුවද අතීතයේ තිබූ හෝ වර්තමානයේ ඇතිවීමට ඉඩ ඇති පෙනීම් වර්තමානය තුළ දැක ගැනීමට නොහැකිය.ඒ ඔහුගේ පෙනීමට කාලය යන මානයෙන් එල්ලවන ස්වභාවික බාධාවට ඇස යන භෞතික ඉන්ද්රියය යටත්ව පවතින බැවිනි.මේ බාධා අතින්රිස ය සංජානනය තුළ දැකගත නොහැකිය. නැතහොත් භෞතික ඇසට වඩා අඩුවෙන් ස්වභාවික බාධා අතින්රිස ය සංජානනයෙහිදී ක්රි යාත්මක වේ.අතීන්රීe ය සංජානනයට ඇති වන මෙබඳු බාධාවන් පවා හටගැනෙනුයේ පුද්ගල භේදයෙහි පවතින විෂමතාව නිසා මිස අතීන්රීු බාය සංජානනයේ පවතින අඩුපාඩුවක් නිසා නොවන බව දැනගැනීම වැදගත්ය.පුද්ගලයෙකුගේ පියවි දෙනෙතට උරුමවූ ස්වභාවික අනන්යඅතා ලක්ෂණ අතීන්රීනගැ ය සංජානනයටද අදාළව ක්රිගයාත්මක වන බව සැලකිය යුතුය.මේ අනුව ජාති අන්ධ අයෙකුට දෘෂ්යද අතීන්රීට ය සංජානනය ලබාගත නොහැකිය. අතීන්රීා ය සංජානනය උපදවා ගැනීමේදී ඊට ජීව විද්යායත්මක අනුබලයක්ද ලැබිය යුතු බව මේ අනුව පැහැදිලිය.මේ ජීවවිද්යා‍ අනුබලය නැතිවුවහොත් කෙතරම් වෑයම් කළද අතීන්රීුතු ය සංජානන ශක්තිය උපදවාගත නොහැකිය.කෙනෙකු උපතලැබීමේදී මොළයේ පෙනීමට හෝ ඇසීමට හෝ රසවිඳීමට හෝ ආඝ්රාිණ දැනීමට හෝ ස්පර්ශ දැනීමට හෝ මානසික අරමුණු දැනගැනීමට අදාළ ප්රරදේශ නිසි ලෙස වර්ධනය වියහැකි ශක්යහතාවයක් පැවතීම අත්යරවශ්යටය.ත්රි හේතුක පටිසන්ධිය නමින් බුදුදහමේ හැඳින්වෙනුයේ මෙකී ජීවවිද්යායත්මක ශක්යුතාවය සහිතව සිදුවන උපතයි.මීට පෙර සසරේ සිදුකළ පින්බලය පැවතිය යුතුය.එසේම සසරේදී අතීන්රීන ය සංජානනය උපදවා මැනවින් පුරුදු පුහුණු කර තිබීමද වර්තමාන භවයේ එකී ශක්තිය යළි පුබුදුවා ගැනීමට නොමඳ පිටිවහලක්ද වේ.මිනිස් ආත්ම භාවය ලැබීමේදී ද්විහේතුක කුශල ශක්තියක් ලබාඇති පුද්ගලයින්ගේ මානසික ශක්තිය හා ඉන්රීය ය ශක්තිය ත්රි හේතුක කුශල ශක්තියකින් උපතලැබූවන්ගේ මානසික ශක්තිය හා ඉන්රීය ය ශක්තිය තරම් ප්රකබල නැත. මේ හේතුව නිසා එබඳු ද්විහේතුක පුද්ගලයින්ට අතීන්රී ඉන ය සංජානන ශක්තිය උපදවාගත නොහැකිය. ඔවුන්ට ලබාගත හැකි මානසික ශක්තිය එක්තරා සීමාසහිත බවකින් මෙපිටට යාහැකිද නොවේ. මේ නිසා ත්රි හේතුක උත්කෘෂ්ට කුශල ශක්තියක් ලැබූවන්ට විනා සෙසු අයට ධ්යාාන මාර්ග ඵල ආදිය උපදවාගත නොහැකි යැයි පොදු පිලිගැනීමක් තිබේ.මන්ද ධ්යාසන මාර්ගඵල වනාහී එක් ආකාරයක අතීන්රී ය ය සංජානන හැකියාවක් වන බැවිනි.එබඳු දේ උපදවා ගැනීමට සසර කරන ලද්දා වූ පුණ්ය ශක්තිය හා අතීන්රීා ය සංජානන හැකියාව වර්ධනයකර ලැබූ තදබල පුහුණුවක් තිබිය යුතු ය. ත්රියහේතුක පටිසන්ධි යකින් උපත ලැබූ පුද්ගලයෙකු අතීන්රීය ය සංජානන හැකියාව ලබා දෘෂ්යය හැකියාවට අදාළ මානසික ශක්තිය ගොඩනඟා ගත හොත් ඔහුට බිත්ති, ප්රාසකාර ආදියෙන් ආවරණය වී ඇති සාමාන්ය මිනිස් පියවි දෙනෙතට ගෝචර නොවන සියලු දේ දැකීමේ හැකියාව ඇති වේ. එහි දී සාමාන්යස පියවි මිනිස් දෙනෙතට යමක් දර්ශනය වනුයේ ඒ වස්තුවේ ගැටී පරිවර්තිත වූ ආලෝක කිරණ යළි ඇසේ කාචය තුළින් දෘෂ්ටි විතානය මත පතිත වේ. මෙය ඇති වනුයේ සත්යද ප්රෝතිබිම්බයට අදාළ යටිකුරු ප්රදතිබිම්බයක් ලෙසට ය. ඇසේ කාචය තුළින් පෙරී ඇස තුළට ගමන් කරන ආලෝක කිරණ ඇසේ පිටුපස කොටසේ තිරය මත යටිකුරු ප්රිතිබිම්බයක් සාදයි. මේ කොටස හා මොළයෙහි පෙනීමට අදාළ කොටස සමඟ අතිවිශාල ස්නායු ප්රයමාණයකින් සමන්විත ස්නායු රැහැනක් සම්බන්ධ වේ. මෙය ප්රණධාන දෘෂ්ටි ස්නායුව සමඟ මොළයේ දෘෂ්යා සංජානනයට සම්බන්ධ ප්රබදේශය කෙරේ. එහි දී ඇසට ලැබෙන සැබෑ ප්ර තිබිම්බ වලට සමාන යටිකුරු ප්රයතිබිම්බ යළි ආපසු කියවීමකට ලක් කෙරේ. දෘෂ්ටි ස්නායුව තුළින් ගමන් ගන්නා දෘෂ්යි සංඥා මොළයේ අදාළ ප්රආදේශ කරා ළඟා වීමෙන් පසු එම සංඥාවන්හි ගැබ් ව ඇති පෙනීමට අදාළ සංඥා මොළය විසින් පරිවර්තනය කර දකින වස්තුව කුමක් දැයි වටහා ගැනීමට සමත් වේ. මේ වටහා ගැනීමට අතීන්රී්ත ය සංජානනය සම්බන්ධ වේ. සැබවින්ම මෙහි දී අතීන්රී ැබූය සංජානනය සම්බන්ධ වනුයේ අභ්යාන්තර මධ්ය මොළයේ සෘජු ක්රිරයාකාරීත්වය සමඟ ද එසේ නැති නම් මොළයෙහි දෘෂ්යව සංජානනයට සම්බන්ධ කොටස සමඟ දැයි මනෝ විද්යාරඥයින් අතර දැනට දිගු කලක පටන් කතිකාවතක් ඇතිවී තිබේ. එහෙත් මේ දක්වා ඊට නිශ්චිත විසඳුමක් සොයා ගැනීමට ඔවුන් අපොහොසත් ව සිටින බව හෙළි වේ. යම් හෙයකින් දෘෂ්යත අතීන්රී එස ය සංජානනය සමඟ සම්බන්ධ වනුයේ අභ්ය න්තර මධ්යන මොළය නම් ජීව විද්යා්ත්මකව ලබන පෙනීමේ හැකියාව තිබීමේ ඇති වැදගත්කමක් ඊට නො තිබිය යුතු ය. නමුදු සැබෑ තත්වය නම් යමකුට දෘෂ්ය් අතින්රි ය සංජානන හැකියාව ලැබීමට ජීවවිද්යා්ත්මක පෙනීම තිබීම අත්යුවශ්යී සාධකයක් බවයි. මේ හේතුව නිසා මීට සම්බන්ධ වනුයේ අභ්යින්තර මධ්යි මොළ ව්යු හයේ ක්රියයාකාරීත්වය නොව මොළයේ පෙනීමට අදාළ කොටස බව තවත් විද්යාිත්මක පිළිගැනීමකි. මොළයේ පෙනීමට අදාළ කොටස දෘෂ්ය අතින්රික ය සංජානනය සමඟ සම්බන්ධ වන්නේ නම් භෞතික ඇසට අදාළ වන විවිධ සීමාකාරී සාධක ඊට ද අදාළ විය යුතුයි. නමුදු පුද්ගල හැකියා අනුව විද්යඅමාන විවිධත්වය මිස දෘෂ්යී අතීන්රී අද ය සංජානනයෙහි එබඳු සීමාසහිත ස්වභාවයක් දක්නට නැත. මේ හේතු නිසා සැබවින්ම දෘෂ්යඊ අතීන්රී් ත ය සංජානන සමඟ සම්බන්ධතාව දක්වනුයේ අභ්යළන්තර මධ්යස මොළයද, නැතහොත් මොළයේ දෘෂ්ය් සංජානනයට අදාළ කොටසද, එසේත් නැතහොත් භෞතික ඇස පමණක් දැයි තරමක ගැට‍ළුවකට අපට මුහුණ පාන්නට සිදු වේ. මේ ගැට‍ළුව දෘෂ්යී අතීන්රීට අ ය සංජානන සම්බන්ධයෙන් පමණක් ම නොව ශ්ර වණ, මනන ආදී වශයෙන් සෑම අතීන්රීොත ය සංජානනයකට ම පාහේ පොදුවේ අදාළ වන කරුණකි. මෙබඳු අතීනරීන් ස ය සංජානන වර්ග පහක් පිළිබඳව පංච අභිඥා නමින් බුදුදහමේ දක්වා තිබේ. එනම් සෘද්ධිවිධ ඥානය, දිබ්බසෝත ඥානය,පරචිත්තවිජානන ඥානය,පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය හා දිබ්බචක්ඛු ඥානය එම අභිඥා වර්ග පහයි.මෙකී අභිඥා ලැබීමට ලෞකික ධ්යාේන ඉපිදවියයුතුය. අභිඥා ලබාගැනීමට කැමති පුද්ගලයා විසින් ඊට නියමිත අවශ්යටතා සම්පූර්ණ කළයුතුය.ඔහු විසින් පඨවි,ආපෝ,තේජෝ හා වායෝ යන භූත කසිණ සතරෙහි හා නීල,පීත,ලෝහිත හා අවදාත යනාදී වූ වර්ණ කසිණ සතරෙහි යන අටවැදෑරුම් කසිණවල වෙන් වෙන්ව අෂ්ට සමාපත්ති ඉපිදවියයුතුය. මෙහි සඳහන් අෂ්ට සමාපත්ති නම් පඨම,දුතිය,තතිය,චතුත්ථිය නැමැති රූපාවචර ධ්යාටන සතර සමඟ ආකාසනඤ්චායතන, විඤ්ඤාණඤ්චායතන, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන යන අරූපාවචර ධ්යාඤන සතරයි.මෙසේ උපදවාගත් අෂ්ට සමාපත්ති ධ්යාපන ශක්තියවුවද මෙහි පහත සඳහන් ක්රාමවේදය භාවිතයෙන් නොසෙල්වන පරිදි සවිමත්කරගත යුතුබව දක්වා තිබේ.එනම් මේ ලෞකික ධ්යාාන ශක්තිය දැඩි වැරවෑයමෙන් ක්රමමානූකූල අයුරින් ගුරු ඇසුර නිසි පරිදි ලබාගනිමින් විවේකීව විවිධ ආකාරවලින් පුහුණු කරගත යුතුබව දක්වා තිබේ.මෙහි සඳහන්වන කසිණානුලෝම යන ක්රවමවේදයේදී මුල සිට අග දක්වා කසිණ පිළිවෙලින් ධ්යා්න උපදවා ඉන් අනතුරුව තේජෝ කසිණයේ මේ අයුරින් අට කසිණයේම සිය දහස් වාරයක් ධ්යාලනයට සමවදිනු ලැබේ. කසිණ පටිලෝම නමැති ක්රණමවේදයෙහිදී ඉහත ක්ර මයෙහි විලෝමය සිදුකෙරේ.එනම් අග සිට මුල දක්වා කසිණ පිළිවෙලින් ධ්යාකනයට සමවැදීමයි.පළමුවෙන්ම ඕදාත කසිණයේ, දෙවනුව ලෝහිත කසිණයේ, තෙවනුව පීත කසිණයේ සිව්වෙනුව ඕදාත කසිණයේ ආදී වශයෙන් අනුපිළිවෙලින් අග සිට මුල තෙක් සිය දහස් වාරයක් ධ්යාවනයට සමවැදීම වේ. කසිණානු -ලෝමපටිලෝම නම් ක්රසම වේදයේදී මුල සිට අග දක්වා කසිණ පිළිවෙලින් ධ්යානන උපදවා යළිත් අනුපිළිවෙලින් අග සිට මුල තෙක් සිය දහස් වාරයක්එසේම කසිණ පිළිවෙලින් ධ්යායන ඉපිදවීමයි.ඣානානුලෝම නම් ක්ර ම වේදයේදී ප්ර ථම ධ්යායනයේ සිට ධ්යායන අනුපිළිවෙලින් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දක්වා සම වැදීමයි.ඣාන පටිලෝම නම් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයේ සිට ප්රවථම ධ්යා.නය දක්වා අනු පිළිවෙලින් සමවැදීමයි.ඣානානුලෝමපටිලෝම නම් ධ්යාධන අනුපිළිවෙලින්මුල සිට අග දක්වාද යළි අග සිට මුල දක්වාද සමවැදීමයි.ඣානුක්කන්තික නම් ධ්යාාන එකක් හැර එකකට සමවැදීමයි. පඨවි කසිණයේ ප්රැථම ධ්යාඣනයට සමවැද යළි එහිම තෘතිය ධ්යාරනයට සමවැද එය අත්හැරදමා යළිඳු ආකාසානඤ්චායතනයටද ඉන් අනතුරුව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයටද සමවැදීමයි.අපෝ කසිණාදී සෙසු කසිණවලද මෙසේම ධ්යාතනයට සමවැදීමයි.කසිණුක්කන්තික නම් කසිණ එකක් හැර එකක් යනාදී වශයෙන් සමවැදීමයි.පඨවි කසිණයෙහි ප්රසථම ධ්යා්නයට සමවැද යළිත් තේජෝ කසිණයෙහිද යළි නීල කසිණයෙහි ප්රනථම ධ්යාණනයට මේ අයුරින්ම සමවැදීමයි.ද්විතීය ධ්යායනයෙහිද මේ ලෙසම සමවදිනු ලැබේ.ඣානකසිණුක්කන්තිකනම් ධ්යාවන හා කසිණ දෙකොටසම එකක් හැර එකකට සමවැදීමයි.පඨවි කසිණයෙහි ප්ර්ථම ධ්යාවනයට සමවැද යළි තේජෝ කසිණයෙහි තෘතීය ධ්යාිනයට සමවැදීම ආදී වශයෙනි.අඞ්ගසඞ්කන්තික නම් අඞ්ග පිළිවෙලින් සමවැදීමයි. පඨවි කසිණයේ ප්රීථම ධ්යා.නයට සමවැද එහිම ද්විතීය ධ්යාිනාදියටද සමවැදීමයි. ආරම්මණ සඞ්කන්තික නම් ආරම්මණ පිළිවෙලින් සමවැදීමය.මේ අනුව පඨවි කසිණයේ ප්ර ථම ධ්යාමනයටද සමවැද ආපෝ කසිණාදියේද ප්රමථම ධ්යාමනයට සමවැදීමයි.සෙසු ධ්යායනවලද මෙය අනුගමනය කෙරේ.අඞ්ගාරම්මණසඞ්කන්තික නම් අඞ්ග අරමුණු දෙකම ඒකාන්තරික වශයෙන් සමවැදීමය. පඨවි කසිණයේ ප්ර්ථම ධ්යා නයට සමවැද ආපෝ කසිණයේ ද්විතීය ධ්යායනයටද තේජෝ කසිණයේ තෘතීය ධ්යා්නයටද සමවැදීමයි. සෙසු ධ්යාසනවලද මේ ක්රිමයම භාවිතාවේ.අඞ්ගවවත්ථාරපන නම් ප්රීථම ධ්යාසනය පංචාංගිකය යනාදී වශයෙන් අංගමාත්රම මෙනෙහි කිරීමයි.ආරම්මණවවත්ථා.පන නම් මෙය පඨවි කසිණය, මෙය ආපෝ කසිණය යනාදී වශයෙන් ආරම්මණ මාත්රව ව්ය්වස්ථා කිරීමයි. කසිණ අරමුණු කොට උපදවාගන්නා ධ්යා න හා කසිණ මෙසේ මනාව ප්රරගුණ කරනුයේ එහි සිත මෘදු හා කර්මණ්යක ලෙස තබාගැනීමටය.මෙසේ කසිණ හා ධ්යාාන මනාව ප්රුගුණකොට මිස නැතිනම් කෙසේවත් සෘද්ධි ලැබිය නොහැකිය. අධිට්ඨාන සෘද්ධි, විකුබ්බන සෘද්ධි, මනෝමය සෘද්ධි, ඤාණවිප්ඵාර සෘද්ධි, සමාධිවිප්ඵාර සෘද්ධි, අරිය සෘද්ධි, කම්මවිපාකජ සෘද්ධි, පුණ්යරවත් සෘද්ධි, විජ්ජාමය සෘද්ධි හා පයෝග සෘද්ධි සේ සෘද්ධි දහයක් පිළිබඳ බුදුහමේ සඳහන්ය.මෙහි අධිෂ්ඨාන සේ ඇතිවන සෘද්ධි අධිට්ඨාන සෘද්ධියයි. තමා දෙදෙනෙකු තිදෙදෙකු සියදෙනෙකු දහසක් වේවායි ඉටාගත් විට එසේම සිදුවේ.සිය ප්ර කෘතිවූ සිරුර හැර වෙනත් ස්වරූපයකින් පෙනී සිටීම විකුබ්බන සෘද්ධියයි.සිය බාහිර පෙනුම සතෙකු හෝ වෙනත් ස්වරූපයකට පරිවර්තනය කිරීම මින් සිදුවේ.සිය සිරුරතුළ වෙනත් මනෝමය සිරුර මවා පෙන්වීම මනෝමය සෘද්ධියයි.මෙය සිදුකිරීමේදී සිය සිරුර සිදුරක් වේවා යැයි ඉටා එහි වෙනත් සිරුරක් මවා සිය සිරුරෙන් මැවූ සිරුර පිටතට ඇද දැක්වීම මෙහිදී සිදුවේ.ඥානානුභාවයෙන් දක්වා සිටින සුවිශේෂී සෘද්ධිය ඤාණවිප්ඵාර සෘද්ධියයි.බක්කුල හිමි,සංකිච්ච හිමි හා භූතපාල දරුවා සිය මරණයෙන් වැළකුණේ මේ සෘද්ධිය නිසාය.ඒ ආත්මභාවයතුළ රහත්වීමට පින්ඇති උතුමෝ කවර වූ විපතකින් හෝ සිය දිවි ගලවාගැනීමට සමත්වෙති.සමාධි බලයෙන් ඇතිවන්නේ සමාධිවිප්ඵාර සෘද්ධියයි.සැරියුත් හිමි සඳපහනේ යකෙකු හිසට දුන් පහරින්ද,සඤ්ජීව හිමි ගොපලුන්ගේ ගිනිදැලි වලින්ද,ඛාණුකොණ්ඩඤ්ඤ හිමි පල්හොරුන් විසින් සිරුර මතතැබූ බඩුවල බරින්ද,උත්තරා නම් සිටු දියණිය සිරිමා නැමැති ස්ත්රිසය විසිකළ උණු තෙල්වලින්ද,සාමාවතිය උදේන රජු විදි හී පහරින්ද වැළකුණේ සමාධිවිප්ඵාර සෘද්ධිය නිසාය.සිය සිත වසඟ කළ ආර්ය්රජුයන් විසින් පිළිකුළ් අරමුණුවල වුවද නොපිළිකුල්බව සැලකීම ආදිය ආර්ය්්ය් සෘද්ධියයි.මේ උතුමෝ පිළිකුල් අරමුණු හමුවූ අවස්ථා වල එහි මෙත් වඩා හෝ ධාතු වශයෙන් සලකා හෝ එහි නොපිළිකුල් බව අරමුණුකර ගනිති.පක්ෂි හා දෙවි දේවතාවන්ගේ අහස් ගමන් ආදී දේ කම්මවිපාකජ සෘද්ධියයි.චක්ර.වර්තී රජවරුන්ගේ අහස් ගමන් ආදිය පුණ්යද සෘද්ධියයි.එසේම මෙණ්ඩක,ජෝතිය,ජටිලක,ඝෝෂිතාදීන් විවිධ අනුහස්වර්ගද පුණ්යේ සෘද්ධියට ගැනේ.ගගණ තාක්ෂණය උපකාරී කරගෙන සිදුකරන අහස් ගමන් ආදිය විද්යා මය සෘද්ධියයි.එසේම විවිධ ක්රිෂයා සැලකිලිමත්ව මනාව කිරීම නිසා සමෘද්ධිමත්වීම ප්රෘයෝග සෘද්ධියයි. නෙක්ඛම්ම සංකල්පය නිසා කාමච්ඡන්දය ප්රවහාණයවේ.අර්හත් මාර්ග ඥානයෙන් සියළු කෙළෙස් ප්රලහාණයවේ.විවිධ ශිල්ප කර්මාන්ත නිසා ඒවා මනාව සිදුවීම ප්රියෝග සෘද්ධියට ඇතුළත්ය. සෘද්ධි විධි දහය අතුරෙන් සිය මානසික ශක්තිය පදනම් කර ගෙන ලැබිය හැක්කේ අධිෂ්ඨාන, විකුබ්බන, මනෝමය යන සෘද්ධි තුන පමණි.එසේම සෘද්ධිය පිලිබඳ භූමි සතරක්ද,පාද සතරක්ද,පද අටක්ද, මුල් දහසයක් ඇත. මෙහි භූමි සතර නම් පඨම ධ්යාිනයෙහි පටන් චතුත්ථඅ ධ්යා්නය දක්වා ඇති ධ්යාදන සතරයි. පාද සතර නම් ඡන්දි සෘද්ධිපාද, වීරිය සෘද්ධිපාද, චිත්ත සෘද්ධිපාද, වීමංස සෘද්ධිපාද යන්නයි.එසේම මෙහි සඳහන් පද අට නම් ඡන්දස සමාධි, වීරිය සමාධි, චිත්ත සමාධි, වීමාංසා සමාධි යන්නයි. මෙහි සඳහන් මුල් දහසය මඟින් චිත්ත ගති ස්වභාවය ධ්යාතන උපදවීමට හැකිවන ලෙස සකස් කරන බව විශුද්ධි මාර්ගය අනුව පෙනී යයි. අතීන්රීම ය සංජානනය නිරුත්සාහකව නොලැබේ. කිසියම් වෙහෙසක් දරා එය ලබාගැනීමට උචිත ස්වරූපයකට සිය කායික මානසික හැඩය සකස්කර ගත යුතුය. මේ කායික මානසික හැඩය සකස් කර ගැනීමේ කාර්යය හැඳින්වෙනුයේ ලෞකික ධ්යා න උපදවා ගැනීම යනුවෙනි. ක්ෂණිකව මේ තත්වය ලබාගත නොහැකිය.දිගු කලක් ක්රපමිකව කායික මානසික ස්වරූපය අතීන්රී් ය සංජානන පැතිකඩ උපදවා ගැනීමට උචිත ආකාරයකට සූදානම් කරගත යුතුය.ඒ සඳහා දැරිය යුතු අති මහත් වූ වෙහෙස ලෞකික කිසිදු කාර්යයකට දැරිය යුතු වෙහෙසට වඩා ඉතා විශාලය.මේ නිසා මෙබඳුවූ ශක්ති උපදවිය හැක්කේ ඉතා දැඩි වෙහෙසක් හා කැපවීමක් දරා කටයුතු කළහැකි ධෛර්යවන්තවූ අයකුට බව පැහැදිලිය.කෙතරම් දැඩි වෙහෙසක් කැපවීමක් දරා කටයුතු කළද ඒ සඳහා අවශ්යශවූ පුණ්යව ශක්තිය නැති අයෙකුගේ උත්සාහය වුවද ඒ භවයේදී සඵල කරගැනීමට ඉඩකඩ නොලැබේ. අතීන්රීද ය සංජානනය ප්ර ධාන වශයෙන්ම මානසික පැතිකඩ හා බැඳී පවතින බව සැබෑවකි. නමුදු ඒ මානසික පැතිකඩ දියුණු කර ගැනීමේ දී අනිවාර්යයෙන් ම කායික පැතිකඩ ද ඊට අනුරූපව සකස් විය යුතුමය. නැතහොත් ඒ යෝගාවචරයාගේ උත්සාහය ව්ය වර්ථවී යයි. නිදසුනක් සේ ප්රපථම ධ්යානනයේ සිට අනුක්ර්මයෙන් ඊට ඉහළ ලෞකික ධ්යා‍න මට්ටම් කරා ප්රසවේශ වීමේ දී දිගු කලක් එක් ඉරියව්වක සිටීමට සිදු විය හැකිය. එහි දී ඇති වන ශාරීරික අවශ්ය තා ක්ෂණිකව ඉටු කර ගත හැකි නොවිය හැකිය. එහිදී ඇතැම් විට ආහාර පාන ගැනීම, ශරීර කෘත්ය , සිරුර පිලිදෑගුම් කිරීම බඳු කායික අවශ්යටතා වුව ද ඉටු කර ගත හැකි වනුයේ වඩ වඩා උසස් ධ්යාමන මට්ටම් කරා පැමිණීමේදී අනුක්ර මයෙන් සීමා වන කාලසීමාවක් යටතේ විය හැකිය. අවසාන ලෞකික ධ්යායන මට්ටමවූ නිරෝධ සමාපත්තියේ දී සත් දිනක් ආහාර පානාදියෙන් වැළකී සිටිය හැකිබව දක්වා ඇත. සාමාන්යම පියවි මිනිසෙකුට එසේ කළ නොහැකිය. නමුදු මරණයට පත්නොවී ආශ්වාස ප්රා ශ්වාස පවා නො කර ආහාර පානාදියෙන් වැළකී එසේ සිටීමට නම් කොතරම් මානසික ශක්තියක් පැවතියද ඊට අනුරූපවන කායික පසුබිමක් තිබිය යුතුමය.එබඳු කායික පසුබිමක් යමෙකුට එක්වර ම ඇතිකර ගතනොහැකිය.ප්රයථම ධ්යාඑනයේ පටන් අනුක්රටමයෙන් ඉහළ ධ්යාටන මට්ටම් කරා පැමිණෙමේ දී උසස් වන මානසික පසුබිමට සමගාමී ලෙස කායික පසුබිමද සකස්වීමක් මෙහිදී සිදු වන බව සැලකිය යුතුය. ඊට ස්නායු ක්රි යාකාරීත්වය, මධ්යීය ස්නායු පද්ධතිය යටතේ පාලනය වන ආශ්වාස ප්රාවශ්වාසය, රුධිරයට අම්ලකර වායුව අඛණ්ඩ ලෙස ලබාගත යුතු වීමේ අවශ්ය තාව, මොළයේ තරංග ක්රිියාකාරීත්වය, දේහයේ හෝමෝනවල ක්රිසයාකාරී ස්වභාවය, මොළ අභ්ය‍න්තරයේ ස්නායු සම්ප්රේ ෂණ කාර්යයට සම්බන්ධ රසායනික සමතුලිතතාව ආදී කායික පසුබිමට අදාළ බොහෝ දේ මානසික පසුබිමට අදාළ ව වෙනස් විය යුතු ය. නැතහොත් මහත් වෙර වෑයමෙන් ලඟා කර ගත යුතු යැයි සලකන උසස් මානසික මට්ටම් වෙත ළඟා වීමේ දී යම් ගැටලු ඇති වේ. මේ නිසා අතීන්රීි ය සංජානනයේ දී අපේක්ෂා කරන එකි මානසික පසුබිමට ගැලපෙන අයුරින් කායික පසුබිම සකස් කර ගත යුතු වේ. ලෞකික ධ්යාකන මට්ටම්වල දී යටපත් කර ග කැමතියිකැමතියි
  4. සමථ භාවනා ක්රවමවලදී සිදුකරන්නේ කිසියම් අරමුණක් ඔස්සේ මනස කාලයක් පවත්වා ගැනීමට පුහුණුවක් ලබාදීමයි.මෙහිදී මානසික ඒකාග්ර්තාවය ඇති කිරීම ප්රැධාන අරමුණ වේ.මනසට ලබාදෙන පුහුණුව මඟින් තාවකාලිකව මානසික ක්රි යාවළිය පාලනයකට නතුකිරීම මින් සිදුවේ.ඒ හැර මානසික ක්රි යාවළියේ යථාර්ථය පිළිබඳ අවබෝධයක් මේතුළින් නොලැබේ.සමථ භාවනාක්රනම විදර්ශනා භාවනා වැඩීමට උපකාරයක් වෙතත්,සමථ භාවනාක්රැම වැඩීම තුළින් පමණක් විදර්ශනා භාවනා ක්රමම කුමන ස්වභාවයක් ගන්නේදැයි වටහාගැනීම අපහසුය.මන්ද සමථ හා විදර්ශනා ක්ර‍මය දෙයාකාර ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි.සමථයේදී සිත පුහුණු කිරීමක් සිදු කෙරේ.ඒ නිරතුරු පුහුණු ස්වභාවය නිසා සිත පාලනය කරගැනීම පහසුය.භෞතික ද්රෙව්යඒ ලෝකයේ විවිධ අතින්රිා ය සංජානන හැකියා ලබාගැනීමට සමථය බෙහෙවින් ප්රභයෝජනවත්ය.භාරතීය සමාජයට බුදුදහම ලැබීමට පෙර භාරතීය සමාජය පුරා ව්යාවප්තවී තිබුණේ සමථ භාවනා ක්රසමයි.මේ සමථ භාවනා ක්රයම භාවිතා කර යම් අය අෂ්ටසමාපත්ති පවා උපදවාගෙන තිබිණ.බෝධිසත්වයන්වහන්සේ තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වී මුලින් ගුරු ඇසුර ලබාගැනීමේ අරමුණින් යුතුව ගියේද එබඳු පිරිස් වෙතබව බෞද්ධ සාහිත්යදයේ සඳහන්වේ.ආලාර කාලාම හා උද්දකර රාම පුත්ත මෙබඳු පුද්ගලයින් දෙදෙනෙකි.බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මොවුන් වෙත එළඹ වත් පිලිවෙත් සම්පූර්ණ කර එම ආචාර්යරුන් ලබාසිටි සමාපත්ති ඒ අයුරින් ලබාගත් බවද බෝධිසත්වයන්වහන්සේගේ දක්ෂතා දැක සතුටු වූ ඔවුන් සිය ශිෂ්යඒ පිරිසෙහි වගකීම පවා බාරගෙන තමන් සමඟ වෙසෙන ලෙස කළ ආරාධනා පවා ඉවත හෙලා සත්යි දැකීමේ අරමුණින් යුතුව ඔවුන්ද හැරදමා ගියබව සඳහන්ය.සමථ භාවනාවට ගනුලබන අරමුණු කර්මිස්ථාන නමින් හැඳින්වේ.මේවා 40 කි.එනම් කසිණ 10, අසුභ 10, අනුස්සති 10, අප්පමඤ්ඤා 4, ආහාර පටික්කූල සංඥා 1, චතුධාතු වවත්ථා න 1 හා ආරුප්ප 4 යන සතළිස් සමථ කර්මුස්ථානයි.මේ 40 කර්ම, ස්ථාන සම සතළිස් කර්මස්ථාන ලෙස හැඳින්වේ.මෙහිදී සිදුවනුයේ සිතේ ඒකාග්ර්තා ගුණය වැඩීම නිසා කිසියම් අරමුණුක් කෙරෙහි පහසුවෙන් සිත නිශ්චලත්වයට පත්වීමයි.මේ නිශ්චලත්වය පසුව විදර්ශනා භාවනාවේදී විමර්ශන නුවණ වැඩීම සඳහා පාදක කරගත හැකිය.විදර්ශනාව නම් ප්රනඥාව මූලික කරගත් භාවනා ක්රණමයකි.ප්ර ඥාව වැඩීමට සිත අරමුණුවල ඔබමොබ දිව නොයන ස්වභාවයක පැවතීම වැදගත්ය.මන්ද මානසික ඒකාග්රරතාව විමසුම් නුවණ ඇතිවීමට තිබි යුතුවූ මුලික කරුණක් වන බැවිනි.මෙහිදී අතින්රි ය සංජානනය ක්රිූයාත්මක වනුයේ සිතේ ඒකාග්රසතා ගුණය වැඩීම අනුවය. සිත එකඟවත්ම මනස පැහැදිලි හා ප්රමභාස්වර බවකට පරිවර්තනය වේ.මේ පරිවර්තනයවීම සමඟම මානසික හැකියාව වැඩිදියුණු වේ.එවිට සාමාන්ය් පුද්ගලයෙකුගේ මානසික හැකියාවට වඩා ඉතා ඉහළ මානසික හැකියාවක් මෙබඳු අවස්ථාවක භාවනානුයෝගියෙකුට ලැබේ.
    සමථ භාවනා සඳහා යොදා ගනු ලබන 40 කර්මස්ථාන අතරින් යම්කිසි අරමුණක් ගෙන පළමුව භාවනා කිරීම පරිකර්ම නිමිත්ත වේ.මේ පරිකර්ම නිමිත්ත 40 කර්මස්ථානයෙහිම ලැබේ. පරිකර්ම නිමිත්ත දෙස යළි යළිත් බලමින් භාවනාකරන විට කිසියම් නිමිත්තක් සිතෙහි පිහිටයි.ඒ නිමිත්ත වෙන දිශාවක් බැලුවද දෑස පියාගෙන බැලුවද දෙනෙතට පෙනෙන්නාක් මෙන් දිස්වේ.මේ නිමිත්ත උද්ගහ නිමිත්තයි.එම උද්ගහ නිමිත්ත අරමුණුකර භාවනා කරන අවස්ථාවේදී එය පලා ගෙන මතුවෙන්නාවූ ඊට වඩා බොහෝ ප්රපබල අති පිරිසිදු යම් නිමිත්තක් පහළවේ.මෙය ප්රෙතිභාග නිමිත්තයි.මේ ප්රලතිභාග නිමිත්ත දර්පණ තලයක් මෙන්ද කොපුවෙන් හයාගත් අසිපත් මෙන්ද වළා ගැබින් නික්මුණු පුන්සඳක් මෙන්ද අතිශයින්ම පිරිසිදුය.නිර්මලය.උද්හග නිමිත්තයෙහි කසිණයේ දොස් පෙනෙයි.ප්රදතිභාග නිමිත්තෙහි ඒ දෝෂ නොපෙනේ.මේ ප්රයතිභාග නිමිත්ත සමථ කර්මස්ථාන 40 හිම නොලැබේ.මේ ප්රිතිභාග නිමිත්ත ලැබෙන කර්මස්ථාන නම් දසකසිණ, දසඅසුභ, කායගතා සති, ආණාපාණසති යන කර්මස්ථාන 22 හි පමණකි.සියළු කර්මස්ථානවල ප්ර්තිභාග නිමිත එක හා සමාන නැත.
    කසිණ 10 නම් පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ, නීල, පීත, ලෝහිත, අවදාත, ආකාස හා ආලෝක කසිණ යන සියල්ලයි.මෙහි කසිණ නම් සියල්ල යන අදහස ගෙනදෙන පදයකි.මෙහි පඨවි කසිණ නම් කෘතිම හා ප්රවකෘති යයි දෙකොටසකට බෙදේ.සාදාගත් දේ කෘතිම නම්වේ.ප්රෘකෘති නම් ස්වභාවිකව පිහිටි පෘථිවියේ විවිධ ලක්ෂණයි.මින් කෘතිම පඨවි කසිණද සංහාරිම හා තත්රෘස්ථික ලෙස දෙඅයුරකින් දැක්වේ.මින් සංහාරිම යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ කැමති ස්ථානයකට ගෙන යා හැකි ලෙසට සකස්කරගත් කෘතිම පඨවි කසිණයයි.තත්ර ස්ථික නම් එසේ රැගෙනයා නොහැකි සේ ස්ථිරව පිහිටා ඇති පඨවි කසිණයයි.අපෝ කසිණ නම් ජලය අරමුණුකර භාවනා කිරීමයි. මෙයද ප්රණකෘති හා කෘතිම ලෙස දෙවදෑරුම් වේ.කෘතිම අපෝ කසිණ නම් පිරිසිදු වූ ජලය කිසියම් විනිවිඳ පෙනෙන බඳුනකට ගෙන එය අරමුණු කරගැනීමයි.ප්ර්කෘති කසිණ නම් වැව් පොකුණු ළිං ආදී ස්වභාවිකව පිහිටි ජලය අරමුණු කරගැනීමයි.තේජෝ කසිණ නම් ගින්දර අරමුණු කරගැනීමයි.එය ද කෘතිම හා ප්රකකෘතිය යැයි දෙවදෑරුම් වේ.කෘතිම නම් කසිණ අරමුණ සඳහාම ගින්දරක් දැල්වීමයි. ප්රහකෘති නම් ස්වභාවිකව දැල්වෙමින් තිබෙන ගින්දරය.පහන් ගින්දර,උඳුන් ගින්දර,ලැව් ගින්දර ආදී ස්වභාවික ගින්දර මීට අයත්ය.ගින්දර කෘතිමව පිළියෙළකරගැනීමේදී සිනිඳු හර ඇති දර වේලා මිටි බැඳ විවේක ස්ථානයකට ගෙනගොස් දැල්විය යුතුය.රෙද්දක්,සමක් හෝ කලාලයක එක් වියත් සතර අඟුල් පමණ සිදුරක් කොට ඉදිරියෙහි තබාගෙන ඒ තුළින් ගින්දර දෙස බලා අරමුණු කරගත යුතුය.ගින්දරෙහි වර්ණය හෝ උෂ්ණය හෝ අරමුණු නොකර ගින්න පමණක්ම අරමුණු කළයුතු වේ.ගින්දරෙහි වර්ණය අරමුණු කිරීමෙන් වැඩෙනුයේ ඊට අදාළ වර්ණ කසිණ මිස තේජෝ කසිණ නොවේ.උෂ්ණය අරමුණු කිරීමෙන් ශාරීරික උෂ්ණත්වය වැඩිවී ස්නායු පද්ධතියට බලපෑ හැකිය. බොහෝවිට හින්දු භාවනාක්රුමවලදී සිරුරේ ස්නායු චක්ර මණ්ඩල අවදිවීමේදී එය ක්ර මානූකූලව සේ සිදුකළ යුතුය.නැතහොත් එයද ස්නායු පද්ධතියට අහිතකර වේ.මෙහි අහිතකර ප්රඋතිඵලය තේජෝ කසිණයේ උෂ්ණත්වය අරමුණු කිරීමෙන් සිදුවිය හැකි හානියට සමානය.වායෝ කසිණ නම් වායුව අරමුණු කරගැනීමයි.වායුවද දිට්ඨ වායුව හා ඵුට්ඨු වායුව යැයි දෙවදෑරුම් වේ.උක්,උණ,කෙස් ආදී ගසක කෙළවරක් වායුවක් වැදී සැලේද එය දිට්ඨවායුවයි.සුළං කවුළු හා බිත්ති සිදුරු වැනි දෙයක් තුළින් වායු හමාවිත් ඇඟ හැපෙනුයේ ඵුට්ඨු වායුවයි.පඨවි,ආපෝ,තේජෝ හා වායො කසිණ සතර භූත කසිණ ලෙස හැඳින්වේ.සතර මහා භූත ස්වරූප වන බැවිනි.නිල් පැහැය අරමුණු ලෙස ගැනීම නීල කසිණ නම් වේ.මෙයද ප්ර.කෘති හා කෘතිම යයි දෙවදෑරුම්ය.නිලුපුල්,ගින්නේරිය වැනි නිල්පාට මල්වර්ගයක පෙතිවලින් භාජනයක් පුරාගෙන එය අරමුණු කළහැකිය.නිල්රෙදි බඳුනක දමාගත හැකිය.බඳුනක මුවිට බෙර ඇසක් සේ නිල්රෙදි කඩකින් බැඳගත හැකිය.මෙය වටා වෙන පාටකින් පරිච්ඡේද කළයුතුය.මෙය කෘතිම නීල කසිණයයි.ස්වභාවිකව පිහිටි නිල්පැහැති දේ අරමුණු කිරීම ප්රිකෘති නීල කසිණයයි.මල් ගස් හෝ පිදුව මල් අසුන්වල මල්වල නීලවර්ණය ප්රචකෘති නීල කසිණ ලෙස සැලකිය හැකිය.මෙයද සංහාරිම හා තත්රනස්ථක ලෙස දෙකොටසක බෙදේ.සංහාරිම කසිණය කැමති ස්ථානයකට රැගෙන ගියහැකිය.බිත්තිවක එක් වියත් සතර අඟුල් වටා නිල් ආලේප කිරීම තුළින් සාදාගත් නීල කසිණය තත්රවස්ථක ලෙස හැඳින්වේ.එය රැගෙනයා නොහැකිය.නීල කසිණය මෙන්ම පීත කසිණය සඳහා කහ පැහැති ගත් කසිණය දැක්වේ.ඒ සඳහා කිණිහිරි මල් ආදී මල්වර්ග භාවිතා කළ හැකිය.කසිණ පිලියෙළ කිරීම නීල කසිණයෙහි මෙනි.නීල කසිණ මෙන්ම රත්පැහැය ගත් මල්වර්ග ආදිය භාවිතා කර පිළියෙළ කරන කසිණය ලෝහිත කසිණයයි.නීල කසිණය මෙන් සුදු පැහැති දේ යොදා නිමවූ කසිණය ඕදාත කසිණයයි.සමන් මල් සුදු නෙළුම් ආදී මල් වර්ග සේම ඊයම් රිදී සුදු සායම් ආලේප කළ බිත්ති ප්රායකාර ආදියද ඕදාත කසිණයට අරමුණු කළහැකිය.මෙම නීල,පීත,ලෝහිත හා ඕදාත යන සතර වර්ණ කසිණ ලෙස හැඳින්වේ.අහස අරමුණු කිරීම ආකාස කසිණ නමින් හැඳින්වේ.බිත්ති සිදුරින් හෝ ජනෙල් කවුළු තුළින් දර්ශනය වන අහස ගත හැකිය. රෙදි,කළාල හෝ සම්කඩක එක් වියත් සතර අඟුල් සිදුරක් කපා ඒ තුළින් පෙනෙන අහස අරමුණු කළහැකිය.ආලෝකය හෝ එළිය අරමුණු කිරීම අලෝක කසිණයයි.බිත්ති සිදුරු හෝ කවුළු ආදිය තුළින් පතිත සූර්යාලෝකය හෝ චන්රාසතර ලෝක කිරණ අරමුණු කලහැකිය.කළයක් වැනි බඳුනක්තුළ පහනක් දල්වා මුව වසා එහි පසෙක මණ්ඩලාකාර සිදුරක් කපා ඒ සිදුර තුළින් බිත්තියට වැටෙන ආලෝක කිරණ ගතහැකිය.විදුලි බුබුළු වැනි දෙයකින් නිකුත්වන අලෝක දහරද අරමුණු කළහැකි වේ.නොවෙනස්වන ආලෝක දහරක් මේ සඳහා ගත යුතුය.ආලෝක දහරේ දීප්තිය වෙනස්වීමෙන් භාවනාවට බාධාවක් වියහැකිය.එබැවින් විදුලි බුබලක ආලෝකය මේ සඳහා වඩාත් උචිතය.
    පඨවි කසිණය අරමුණුකොට භාවනාකරන විට වෙනතක බැලුවද සිතේ තදින් ඇඳී පවතින පඨවි කසිණ නිමිත්ත උද්ග්රවහ නිමිත්තවේ.එය කසිණයට සෑම අතින්ම සමානය.කසිණ මණ්ඩලයේ පවතින විවිධ දෝෂ මේ උග්රිහ නිමිත්තෙහිද දක්නට ලැබේ.එසේ වුවද මේ උග්රමහ නිමිත්ත දෙසම බලා භාවනා කරනවිට එය පළාගෙන ඒතුළින් මතුවන දර්පණ තලයක් මෙන් පවිත්රත වූ දීප්තිමත් නිර්මල නිමිත්තක් මතුවේ.එය ප්රයතිභාග නිමිත්තයි.මේ ප්ර තිභාග නිමිත්තෙහි උග්ර්හ නිමිත්තෙහි වූ දෝෂ කිසිවක් නැත.ආපෝ කසිණයේ උද්ගහ නිමිත්ත සැලෙන්නාක් බඳුය.නමුදු ප්රිතිභාග නිමිත්ත නිශ්චලය.අහසෙහි තැබූ මිණිමුවා කොඩොලක් හෝ කැඩපතක් මෙන් දිස්වේ.තේජෝ කසිණයේ උග්රිහ නිමිත්ත ගිනිදැල් නිවෙමින් යළි යළි දැල්වෙන්නාක් මෙනි.එහි ප්ර්තිභාග නිමිත්ත නිශ්චලය. අහසෙහි වූ රත් පැහැ මිණක් හෝ රත් හිරියල් හෝ රන් ටැඹක් මෙනි දිස්වේ.වායෝ කසිණයෙහි උග්ර හ නිමිත්ත උඳුනින් බෑ විගස කිරිබතක හුමාලය මෙන් චංචලය.ප්රෝතිභාග නිමිත්ත සන්සුන්ය. එමෙන්ම නිශ්චලය.නීල කසිණය ලෙස නිල්පැහැති මල්පිරවූ බඳුනක් අරමුණු කලේ නම් උද්ග්රගහ නිමිත්තේ එම බඳුනෙහි වූ මල්වල නැටි,රේණු ආදිය පෙනේ.නමුදු ප්රේතිභාග නිමිත්තේ එබඳු දෝෂ නැත.එය අහස තැබූ නීල වර්ණ මිණක් මෙන් පැහැපත්ය.වර්ණ කසිණවන පීත,ලෝහිත හා ඕදාත යන කසිණය අරමුණුකොට උපදවන ලද උද්ග්ර්හ හා ප්රකතිභාග නිමිතිද මීට සමාන අයුරකින් දැනේ.
    උද්ධුමාතක,විනීලක,විපුබ්බක,විච්ඡිද්දක,වික්ඛායිතක,වික්ඛිත්තක,හතවික්ඛිත්තක,ලොහිතක,පුලවක හා අට්ඨික දස අසුභය යනුවෙන් හැඳින්වේ.පිළිකුල් කටයුතු සේ ඉදිමී ගිය මෘතදේහය උද්ධුමෘතයයි.වර්ණය වෙනස්ව ඇති පිළිකුල්වූ මෘතදේහය විනීලකයයි.ඉදිමී ගිය මෘතදේහය නීල වර්ණයට හැරේ.එය විනීලක අසුභය නම්වේ.පැලී ඇති ස්ථානවලින් සැරව පූයා ගලන මෘතදේහය බොහෝ පිළිකුල්ය.එය විපුබ්බක අසුභය නම්වේ.මෙහි පුබ්බ යනු සැරවය.පූයාවය.තියුණු සැතින් කැබලි කොට කපාදමා හෙලා ඇති මෘතදේහ බොහෝ පිලිකුල්ය.එය විච්ඡිද්දක නම්වේ.බලු බළල් හිවල් ආදී සතුන් විසින් ශරීර කොටස් කා ඇති මෘතදේහ බොහෝ පිළිකුල්ය.එය වික්ඛායිතක නම්වේ.මෙබඳු සතුන් විසින් මෘත දේහය කැබලිකොට කා තැන තැන විසුරුවා දමා ඇති මෘතද්හය බොහෝ පිලිකුල්ය.එය වික්ඛිත්තක නම්වේ.තියුණු සැත්වලින් අඟ පසඟ කපා තැනතැන දමා ඇති මෘතදේහ බොහෝ පිලිකුල්ය.එය හතවික්ඛිත්තක නම්වේ.නැතින් තැන ලේ වැගිරෙන මෘතදේහය බොහෝ පිලිකුල්ය.එය ලෝහිතක නම්වේ.පණුවන් කා හැලෙන පිළිකුල් මෘතදේහය පුලවක නම් වේ. මුළු ඇටසැකිල්ලම හෝ එක් ඇටයක් හෝ අට්ඨිකය.ඒ නිසා එය අට්ඨික අසුභයවේ.යමෙකු මියගිය පසුව මෘතදේහය දිස්වන විවිධ අවස්ථා මෙහිදී සඳහන්වේ.සිරුරක සජීව බවක් ඇත්තේ ඒ තුළ ජීවය තිබෙන තෙක් පමණි.කිසියම් හේතුවක් නිසා මියගිය පසුව සිරුර විනාශවී යයි.බාහිරවද එය ඉතාම පිළිකුල් සහගත දර්ශනයකි.උද්ධුමෘතකයෙහි උද්ගත නිමිත්ත විරූපවූ බිහිසුණු ඉදිමීගිය මෘතදේහයකි.එහෙත් ප්රේතිභාග නිමිත්ත කැමති තාක් ආහාර ගෙන ස්ථූලවූ අඟපසඟ ඇති අයෙකි. විනීලකයෙහි උද්ගහ නිමිත්ත කබර වර්ණයි.එහෙත් ප්රරතිභාග නිමිත්ත උත්සන්නවූ නීලවර්ණයයි. විපුබ්බකයේ උද්ගහ නිමිත්ත පූයා වැගිරෙන්නාක් මෙනි.එහෙත් ප්රපතිභාග නිමිත්ත ඉතා නිශ්චලය. විච්ඡිද්දකයෙහි උද්ගහ නිමිත්ත මැදින් සිඳදමා ඇතිතාක් බඳුය.නමුදු ප්රතතිභාග නිමිත්ත පරිපූර්ණය. වික්ඛායිතක,වික්ඛිත්තක හා හතවික්ඛිත්තකයන්හිද උද්ගහ නිමිති කැබලිකර සිඳදමා ඇති ලෙසය. නමුදු ඒවායේ ප්ර්තිභාග නිමිති සම්පූර්ණය.ලෝහිතකයෙහි උද්ගහ නිමිත්ත සැලෙන රත්පතාකයක් සේ ලේ වැගිරෙන්නාක් බඳුය.නමුදු ප්ර තිභාග නිමිත්ත නිශ්චලය.පුලවකයෙහි උද්ගහ නිමිත්ත සැලී යන්නාක් බඳුය.ප්රදතිභාග නිමිත්ත බත් පිඬුවක් ලෙස නිශ්චලය.අට්ඨිකයෙහි එක් ඇටක් අරමුණුකර නම් උද්ගහ නිමිත්ත හා ප්රසතිභාග නිමිත්ත එක සමානය.ඇටසැකිල්ලෙහි නම් උද්ගත නිමිත්ත විවර සහිතය.ප්රිතිභාග නිමිත්ත සම්පූර්ණය.
    අනුස්සති 10 නම් බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති,සංඝානුස්සති, සීලානුස්සති, චාගානුස්සති, දෙවතානුස්සති, උපසමානුස්සති, මරණානුස්සති,කායගතානුස්සති, අනාපාණසති යයි. ඉතිපිසෝ භගවා අරහං යන ගාථාවෙන් දැක්වෙන පරිදි බුදුගුණ සිහිකිරීම බුද්ධානුස්සතියයි.මෙහිදී සිහි තබා ගත යුත්තක් නම් බුදුරදුන්තුළ ඇත්තේ ඉතිපිසෝ ගාථාවෙන් දැක්වෙන නව අරහාදී බුදු ගුණ පමණක්ම නොවන බවයි.බුදුකෙනෙකු තුළ අනන්ත බුදුගුණ පිහිටා ඇත.නමුදු මේ ගාථාවේ දැක් වෙනුයේ ඉන් ප්රිධාන බුදුගුණ නවයක් පිළිබඳව පමණි.බුදුකෙනෙකු තුළ ඇත්තේ මේ බුදුගුණ නවය පමණකැයි වරදවා වටහා නොගත යුතුය.බුදුගුණ තවත් බුදු කෙනෙකුට මිස සෙසු අවශේෂ කිනම් අයෙකුට වුවද යථා පරිදි අරමුණු කළ නොහැකිය.බුදුගුණ එතරම් ගැඹුරු බැවිනි.පඨවි ආදී සිව් භූත අරමුණුකර භාවනා කොට ධ්යාවන ඉපදවිය හැකිය.එවා කෙතෙත් විශාල වූවද ප්රෙමාණ කළ හැකි බැවිනි.නමුදු බුදු ගුණ සීමා රහිතය.එබැවින් බුදුගුණ අරමුණුකර ධ්යාලන ඉපිදවිය නොහැකිය. ධ්යානන ඉපදවීමට භාවනාකළ අරමුණේ සීමාවක් පැවතීම අවශ්ය ය.ස්වැක්ඛාතො භගවතා ධම්මො ආදී ලෙස ධර්ම ගුණ සිහි කිරීම ධම්මානුස්සතියයි.මෙයද සීමා රහිතය. සුපටිපන්නො භගවතො අරහතො සාවකසංඝො ආදී වශයෙන් සංඝ ගුණ සිහිකිරීම සංඝානුපස්සතියයි.සීලානුස්සතියේදී එහි අඛණ්ඩ, අච්ඡිද්රං අසබල, අකම්මාස, භුජිස්සථ විඤ්ඤූප්පසත්ථය, අපරාමට්ඨ, සමාධිංසවත්තනික යන අෂ්ට ගුණ සිහිකරනු ලැබේ.තමා මෙබඳු සීල ගුණයකින් සමන්විත යැයි සිය සීලය සිහිකිරීම මෙහිදී සිදු කෙරේ.සිල්පදවල මුල හා අග නොබිඳ රැකගැනීම අඛණ්ඩය.මැදින් සිල්පද නොබිඳීම අච්ඡිද්රෙය. අතරින් පතර සිල්පද නොබිඳීම අසබලය.තෘෂ්ණා වශයෙන් නොරැකීම භූජිස්සය.විඤ්ඤූපුරිසයන් විසින් වර්ණනා කරනු ලැබීම විඤ්ඤූප්පසත්ථෘය.කිසිදු දොසක් නැති බැවින් අපරාමට්ඨය.සමාධියට උපකාරීවන බැවින් සමාධිංසවත්තනිකය.තමාගේ ත්යාසග ගුණ සිහිකිරීම චාගානුස්සතියයි.දෙවිවරු යම් ශ්රවද්ධා,සීල හා ශ්රැිතවත් බවකින් වෙසෙත්ද තමන්ද එපරිදිම කටයුතු කිරීම දේවතානුස්සතියයි. නිවන්හි ගුණ සිහි කිරීම උපසමානුස්සතියයි.ජීවිතයෙහි ඇති ක්ෂණිකබව මරණයයෙහි නියතබව ආදී වශයෙන් මරණය සිහිකිරීම මරණානුස්සතියයි.ශරීරයෙහි පිළිකුල්බව සිහිකිරීම කායගතාසති යයි.ආශ්වාස ප්රමශ්වාස වායුවේ සිහිය පිහිටුවීම ආනාපාණ සතියයි.
    අප්පමඤ්ඤා 4 නම් මෙත්තා,කරුණා,මුදිතා හා උපෙක්ඛා යන සතරයි.අප්රආමාණ සත්වයන් අරමුණුකර භාවනා වැඩිය යුතු බැවින් අප්පමඤ්ඤ ලෙස හැඳින්වේ.මෙතෙක් සත්වයන් කෙරෙහි ව්යාවප්ත කළ යුතුය මින් ඔබ්බට ව්යාහප්ත නොකළ යුතු යැයි මෙහි සීමාවක් නැත.සියළු සත්වයන්ව අරමුණු කරගත්තත් භාවනාව ආරම්භයේදී තමා අරමුණුකොට භාවනාව ප්රවගුණකළ යුතුය.මෛත්රී් භාවනාව වඩන ආදී කම්මිකයා මුලින්ම තමා කෙරෙහි මෛත්රීි වඩා හොඳින් පුරුදුවිය යුතුය.මෙහි සඳහන් ආදි කම්මිකයා නම් මුලින්ම භාවනාවට එළඹෙන පළපුරුදුකම් නැති පුද්ගලයායි.ආරම්භය තුළ තමා කෙරෙහි මෛත්රීන වඩා ඉන් අනතුරුව ආසන්න සත්වයන් අරමුණුකර ඔධි වශයෙන් එය ව්යාිප්ත කළ යුතුය.ඔධි වශයෙන් එය ව්යා ප්ත කර අනතුරව අනොධි වශයෙන් ව්යාෙප්ත කළයුතුය. ඔධි නම් සීමාය.බ්ර්හ්මයාගේ විහරණය මෙන් මෘදු ශ්රේරෂ්ඨ විහරණයක් බැවින් සතර අප්පමඤ්ඤාව සඳහා බ්රධහ්මවිහාර නාමය භාවිතා වේ.මෙත්තා නම් මිත්රොත්වයයි.මෙහිදී පළමුවෙන්ම අප්රිබය,අතිප්රිභය, මධ්යමස්ථ,වෛරී පුද්ගලයින් කෙරෙහිද මෛත්රීත නොවැඩිය යුතුය.එලෙසම ප්රනතිවිරුද්ධ ලිංගිකයින්, හා මළවුන් කෙරෙහිද මෛත්රී‍ නොවැඩිය යුතුය.තමා කෙරෙහි පළමුවෙන් මෛත්රී් වඩා අනතුරුවම සෙසු සියළු සත්වයින් කෙරෙහි මෛත්රීී වැඩිය යුතුය.කරුණාව නම් දුඃඛිත සත්වයින් කෙරෙහි ඇති වන අනුකම්පාවයි.පළමුවෙන් අප්රි.ය පුද්ගලයින් කෙරෙහි නොවැඩිය යුතුය.දුඃඛිත සත්වයෙකු දැක එය පළමුවෙන් අරමුණුකොට ගත යුතුය.කරුණාව වැඩීමට පළමුව මෛත්රිෙය වඩා හුරුවක්ද තිබිය යුතුවේ.මන්ද පළමු ධ්යා නය මෛත්රිමය අරමුණු කරගෙන උපදින බැවිනි.කරුණාව අරමුණුකර දුතිය ධ්යාොනය උපදවාගත හැකිය.මුදිතාව නම් සුඛිත සත්වයෙන් කෙරෙහි ඇතිවන ප්රුමෝදයයි.එය අති ප්රිකය පුද්ගලයින්ගෙන් ආරම්භකර සියළු සත්වයන් කෙරෙහි ව්යානප්ත කළයුතුය.උපෙක්ෂාද නම් සියළු සත්වයන් කෙරෙහි මධ්යනස්ථබවයි.මෙය පළමුවෙන් මධ්යමස්ථ පුද්ගලයින් අරමුණුකර වැඩියයුතුය. මුදිතාව අරමුණු කර තෘතිය ධ්යාබනය ඉපදවිය හැකිය.එසේම උපේක්ෂාිව අරමුණුකර චතුත්ථිම ධ්යාින උපදවාගත හැකිය.බොහෝකොටම බ්රපහ්මයින් අතර මෙබඳු අයුරින් සතර විහරණය විද්ය මාන වේ.
    කබලීකාරාහාර,ඵස්සාහාර,මනෝසඤෙචතනාහාර,විඤ්ඤාණාහාර යන සතර ආහාර වර්ග අතරින් ආහාර පටික්කූල සංඥාව පිණිස අරමුණු කරන්නේ කබලීකාහාරයමය.එයද ගමන,ආසය, පර්යේෂණ, පරිභෝග, නිධාන, අපරිපක්වආ,පරික්ව ,ඵල,නිස්සන්දි හා සම්මක්ඛණ යන දස අයුරකින් සලකා භාවනා කළයුතුය.ආහාර සොයා යන ගමන පිළිකුල්ය.ගෙපිළිවෙලින් ගොස් ආහාර සෙවීම ද පිළිකුල්ය.සොයා ගත් ආහාර මුවතුළ බහා සපා වැළඳීම පිළිකුල්ය.වැළඳු ආහාරය කුසට ගමන් ගන්නා ස්ථානයද පිළිකුල්ය.කුසතුළ ඇති ස්ථානද පිලිකුල්ය.කුසතුළ ඇති නොපැසුණු ආහාරයද පිළිකුල්ය.පැසුණු විටද ආහාර පිළිකුල්ය.ආහාර පැසීමෙන් පසු ඉන් වැඩෙන ශරීර අවයවද පිළිකුල් වේ.ආහාර නිසි ලෙස නොපැසීම නිසා ඇතිවන දද,වණ,කුෂ්ට ආදියද පිළිකුල්ය.නව දොරකින් ඒ ගත් ආහාරය පිටවීමද පිළිකුල්ය.ආහාර අනුභව කරද්දී ස්පර්ශවන ස්ථාන පවා පිළිකුල්ය.මේ ලෙස දස ආකාරයකින් ආහාර පටික්කූල සංඥාව වැඩිය යුතුය.ආහාර පටික්කූල සංඥාව වර්ධනය වීමේදී අනුභව පිණිස ගන්නා ඕනෑම ආහාරයක රසය නොව එහි උපයෝගීතාවය කෙරෙහි පමණක් තම සිත යොමුකිරීමට හැකියාව ඇතිවේ.එහිදී සිතේ මධ්යපස්ථතාව රඳවාගෙන කටයුතු කිරීම් හැකියාව ඇතිවේ.මෙය පහසුවෙන් ජීවත්වීම පිණිස අවශ්යෝ කරන හොඳ සාධකයකි.මුඛයේ සිට උගුර තෙක් වියතක පමණ ප්රෙමාණයක දිවට රස දැනේ.ඉන් එහා සැලකෙනුයේ ආහාරයක ඇති රස නොව එහි ඇති උපයෝගීතාවය පමණි.එනම් පෝෂ්යාදායී බවයි.සාමාන්ය ජීවිතයේදී මිනිසුන් වෑයම්කරනුයේ ආහාරයක පෝෂණ ගුණයට වඩා එහි ඇති රස පිළිබඳ සැලකිලිමත්වීමටයි. මෙසේ මිනිසුන් ක්රිනයා කරනුයේ රස තෘෂ්ණාවට ගිජුවීම නිසාය.ස්නායු පද්ධතියේ රස ඉන්රිඇති යයන්ට අයත් ස්නායු ආවේග විඳීමට හුරුවීමේ අහිතකර ඵලවිපාක මෙයයි.ඇතැම් අවස්ථාවලදී ප්රඇමාණයට වඩා රසයට ගිජුවීම නිසාම ශරීරයට අහිතකර රසකාරක යොදා පිලියෙළ කරනු ලබන ආහාර වර්ග පවා භුක්ති විඳීමට මිනිසුන් යොමුවේ.මෙහිදී රසයට ගිජුවීම විවිධ ලෙඩරෝග වැළඳීමට පවා හේතුවක්වේ.සාමාන්යද සංජානනය අනුව මිනිසුන් රසවිඳීමට ගිජුවීම දැකිය හැකිය.නමුදු මෙහිදී එය ඉක්මවා ක්රිේයාකිරීමට යොමුවනුයේ එය රසයට ගිජුවීමේ සාමාන්යී සංජානනය වෙනුවට එය හුදෙක් උපයෝගීතා න්යාරය අනුව සැලකීමේදී බුද්ධිමය පසුබිමක්තුළ අතින්රිං ය සංජානන හැකියාව ප්රගයෝජනය ගතහැකිය.එහිදී සමාන්යප සංජානනය ලැබීමේදී එම විඳීම් ලැබීම අරමුණුකොට ක්රිායාකරන රසඉන්රිව යන් පවා අතින්රිැ ය සංජානනයට ගැලපෙන පරිදි සකස්වන බව පැහැදිලිව පෙනෙන්නට තිබේ.රසවත් ආහාරයක් මුව තුළට ගත්විට එම ආහාරයෙහි රසය නිසා උත්තේජනයවන ඛේට ග්ර න්ථිසවලින් ඛේටය වැගිරේ.නමුදු නීරස ආහාරයක් ගත්විටදී මේ ක්රිේයාවළිය නිසි පරිදි සිදුනොවේ.ආහාර දිරවීමට ඛේට ග්රුන්ථි්වල මේ ක්රි‍යාකාරීත්වය පවා වැදගත්වේ.ආහාර පටික්කූල සංඥාව වැඩීමේදී රස නීරස භේදයකින් තොරව සලකා ආහාර ගැනීමට යොමුවීම නිසා පසුකාලයකදී කුමන ආහාරයක් මුවට ගත්තද කිසිදු වෙනස් කමක් නැතිව ඛේට ග්රමන්ථිල උත්තේජිතව ඛේටය වැගිරෙනු දැකිය හැකිය.රස ගැන නොසිතා ආහාර ගැනීමට පුරුදුවීම නිසා කුසගිනි නිවාගැනීමේ අරමුණ පෙරදැරිව පමණක්ම ආහාර ගැනීමට යොමු වේ.මෙය අධිපෝෂණය,තරබාරුකම,දියවැඩියාව,කොලෙස්ටරෝල්,හෘදයාබාධ වැනි ලෙඩරෝග අවම කරගැනීමටද රුකුලකි.
    චතුධාතු වත්ථාගන නම් පඨවි,ආපෝ,තේජෝ,වායෝ යන ධාතු සතර ව්ය වස්ථා කිරීමයි.ධාතු මනසිකාරය,ධාතු කර්මස්ථානය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේද මේ භාවනාවය.පඨවි,ආපෝ,වායෝ, තේජෝ යන ධාතු සතර ව්ය වස්ථා කිරීම චතුධාතුවත්ථාානය නමින් හැඳින්වේ.මෙය ධාතුමනසිකාර, ධාතු කර්මස්ථාන නමින්ද හැඳින්වේ.සත්වි, පුද්ගල, ස්ත්රීප, පුරුෂ වශයෙන් සැලකීම වෙනුවට එබඳු නාමයන්ගෙන් හැඳින්වෙන ජීවීන්ගේ මුලික තැනුම් ඒකක ලෙස සැලකිය හැකි මේ ධාතු සතරටම ඒ හැම කෙනෙකුම බෙදා විග්ර හකිරීම මේ චතුධාතුවත්ථාිනයෙහි කාර්යභාරයයි.මෙහිදී සිදුවනුයේ ඒ සත්වි, පුද්ගල වශයෙන් සැලකීමේදී තිබූ සංඥාව ක්ර්මානූකූලව වෙනස්කිරීමයි.එහිදී ලෝකයේ ඇති තාක් සියළු ජීවීන් සත්වව,පුද්ගලාදී වශයෙන් සැලකීමේදී ඇලීම් බැඳීම්වලට හේතුවන ප්රි.ය අමනාප ආදී ස්වරූපය ඉක්මවා යමක මුලික තැනුම් ඒකකය දක්වා බිඳ විග්රහහකිරීම මඟින් බාහිර ස්වරූපය කෙරෙහි ඇතිවන තෘෂ්ණාව ඉවත්කිරීම මෙහි පරමාර්ථයයි.මේ චතුධාතුවත්ථා න වැඩීම සංක්ෂේකප හා විස්තර වශයෙන් දෙවදෑරුම්කොට දැක්වේ.පථවි ධාතුවෙහි ලක්ෂණ නම් ස්තබ්ධ යයි.ආබන්ධේන ලක්ෂණ ඇත්තේ අපෝධාතුවේය.පරිපාචන ලක්ෂණ තේජො ධාතුවේ ඇත.විත්ථිම්භන ලක්ෂණය වායෝධාතුවේ ලක්ෂණයයි.මෙය සංක්ෂේනප වශයෙන් සලකන ක්ර මවේදයයි.මේ ක්රාමවේදය හඳුන්වා ඇත්තේ තීක්ෂයණ ප්රා ඥයාහටය.යමක් කෙටියෙන් පැවසුවද ක්ෂයණිකව වටහාගත හැකි බැවිනි.මෙහි විස්තර ක්ර්මවේදය නම් හතළිස් දෙකකට බෙදා සැලකීමයි.කේස ආදී විසිකොටසේ තදගතිය ඇත. පිත ආදී දොළොස් කොටසේ ආබන්ධ න ලක්ෂණ ඇත.තැවීම්,පැසවීම්,දිරවීම්,මිහිකිරීම් ආදී සතර අයුරින් පරිපාචන ලක්ෂණ සැලකීම තේජෝ ධාතුවේ ඇත.උද්ධංගම ආදී සය අයුරකින් විත්ථනම්භන ලක්ෂණ සැලකීම වායෝධාතුවේ ඇත.මෙසේ විස්තර වශයෙන් වැඩීම මන්ද් ප්රාහඥයාට දක්වා ඇත. යමක ඇති සැටියෙන් වටහාගැනීමට ලැබෙනුයේ එය විඳීම් ලෙස සැලකීම අත්හැර විචාරපූර්වකව සලකා බැලීම මඟිනි.චතුධාතුවත්ථාලනය මඟින් සිදුකෙරෙනුයේ ඒ කටයුත්තයි.යමක මූලික තැනුම් ඒකකය දක්වා විශ්ලේෂණය කිරීමේදී මතුපිටින් බාහිරව නිරීක්ෂණය වන ස්වරූපයට වඩා විශදව එය දැකගත හැකිය.ඇලීම් ගැටීම් ඇතිවීමට හේතුව යමක යථා ස්වභාවය ආවරණය පැවතීමයි.ඊට හේතුව බාහිර ස්වරූපයට ඔබ්බෙන් ඇති යථාර්ථය මනසට අරමුණු නොවීමයි.සූක්ෂටම පදාර්ථ ගති ලක්ෂණ විචාර පූර්වකව සිහි නුවණින් සැලකීමේදී සිත කිළිටි කරන ආවරණ ඉවත්ව ගොස් සිතේ ප්රමභාස්වර ස්වරූපය ඉස්මතුවේ.පියවි සිත ප්රදභාස්වරය.නමුදු ආගන්තුක ක්ලේශ නිසා සිත කිළිටිවේ. සිත කිළිටි කරන ආගන්තුක සිතිවිලි ඉවත්වනුයේ අතින්රිව ය සංජානන හැකියාව ලෙස මතු වූ ප්රිභාව නිසාය.යමක මූලය දක්වා බිඳ බැලීමේදී මතු වූ අතින්රිව ය සංජානන හැකියාව නම් මේ ප්ර භාස්වරයයි.
    ආකාසනඤ්චායතන,විඤ්ඤාණඤ්චායතන,ආකිඤ්චඤ්ඤායතන,නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන යන සතර චතු ආරුප්ප නමින් හැඳින්වේ. ආකාසඤ්චායතනයට නම් කසිණුග්ඝාටිමාකාසය අරමුණු වේ.කසිණුග්ඝාටිමාකාසය නම් කිසුණු ඉඟුළු අහසයි.කසිණාලෝකය නම් ප්ර දේශයක්කරා ව්යාසප්ත කලේද,ඒ ආලෝකය කසිණයෙන් උඟුළා දමා බැහැරකළවිට ලැබෙන අහස කිසුණු ඉඟුළු අහසයි.විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට ආකාසනඤ්චායතන චිත්තය අරමුණු වේ.ඒ ආකාසනඤ්චායතන චිත්තයේ අභාවය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට අරමුණුවේ.මේ අයුරින්ම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන චිත්තය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට අරමුණු වේ.මෙහි අරමුණුවීම නම් අරමුණ ශාන්ත හා ප්ර්ණීත සේ සැලකීමයි.පහළ ධ්යාවන චිත්ත ඉහළ ධ්යා න චිත්තයට අරමුණුවනුයේ එහි සන්සිඳීම් ලක්ෂණ ලෙස බව මෙහි ශාන්ත හා ප්රධණිත සේ සැලකීම යනුවෙන් අදහස්වේ.මේ චතුආරුප්ප භාවනා විඤ්ඥාණය අරමුණු කරගෙන සිදුකරන භාවනා සේ සැලකිය හැකිය.විඤ්ඤාණයේ පවතින විවිධ සියුම්වූ ස්ථර කරා ළඟාවීම මෙහි අරමුණයි.මේ චතු ආරුප්ප භාවනාවට අරමුණු කරගන්නා සියළු අරමුණු අරූප කර්මස්ථානයි.රූපාවචර ධ්යා.නවලදී විඤ්ඤාණයට අරමුණුවන රූපයෙහි විවිධ සියුම් ස්ථර පිළිබඳ සලකා බැලේ.අරූපාවාචර ධ්යානනවලදී විඤ්ඤාණයෙහි ගතිලක්ෂණ පිළිබඳ ඉතා සියුම් අන්දමකට සැලකේ. ආකාසනඤ්චායතනයේදී විඤ්ඤාණයෙහි පවතින හිස්බව පිළිබඳ අරමුණු කෙරේ.මෙහිදී කසිණ නිමිත්ත ඉගිලවීම නම් කසිණය අරමුණු කළ විඤ්ඤාණය අරමුණු කිරීමයි.කසිණය ඉඟිල වීමේදී ඇතිවන හිස්බව මෙහි අරමුණයි.ඒ හිස්බව විඤ්ඤාණයේ ස්වරූපයයි.විඤ්ඤාණය පවතින බව දැනෙන්නේ විඤ්ඤාණය විවිධ අරමුණු ගන්නා නිසාය.අරමුණු ගැනීම නතරකළවිට හෝ සීමා කළවිට විඤ්ඤාණය අරමුණු ගන්නා විටදී මෙන් පැහැදිලිව ප්රමකටනොවේ. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය නම් ඒ හිස්බව කෙරෙහි විඤ්ඤාණය ව්යාෙප්ත කිරීමයි.අනන්ත විඤ්ඤාණය නම් එයයි.මෙහිදී සිය විඤ්ඤාණය අරමුණු නොගන්නා අවස්ථාවලදී පවා පවතින නියම ස්වරූපය යෝගාවචරයාට ඉතා හොඳින් දැනේ.මෙහිදී සිතේ පවිත්ර් ස්වභාවය ඉතා තියුණුය. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය උපදවාගැනීම නිසා ආකාසනඤ්චායතනය අභාවයට යන බව දැක ආකාසනඤ්චායතනයේ අභාව මාත්රාය සලකා ගැනීම නිසා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය උපදියි. විඤ්ඤාණඤ්චායතනයේදී සිතේ නිශ්චල සියුම්බව හා එහි පුළුල් ව්යා්ප්තය යෝගාවරයාට දැනුන නමුදු මෙහිදී එම සිත පවා නොපවතින බව මෙහිදී මුල් වරට දැනී යයි.සිතේ ප්රෝඥප්ති ස්වරූපය වූ නොපවතින ස්වභාවය හා අභාව මාත්රබබව පිළිබඳ මෙහිදී යෝගාවචරයාට වැටහීමක් ඇතිවේ.විඤ්ඤාණඤ්චායතනයේදී පවා මානසික ධර්ම පිළිබඳ විඳීමක් ඇත.නමුදු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහිදී වීඳීම් හැරදමා ඊට වඩා බුද්ධිමය පසුබිමක් මනසට අරමුණු කරගනියි.ක්රකමානූකූලව සිත පිළිබඳ විඳීම් කෙරෙන් පවා දුරස්වීමක් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයේදී දැක ගත හැකිය.

    කැමතියි

  5. බුද්ධ කාලීනව බුදුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩවසන කාලයේදී විවිධ ස්ථානවලදී විවිධ අය අරභයා දේශනා කරන ලද ධර්ම දේශනා ත්රිාපිටකයතුළ සංග්රීහවී ඇත.බුදුන්වහන්සේට අවශ්ය වූයේ සිද්ධාන්ත හෝ න්යාශය සමූහයක් සිය දහම සේ අන්යියන්ට හඳුන්වාදීමට නොවේ. තම ජීවිතකාලය තුළ ආගමික ව්යා පාරයක් හෝ ඇදහිලි පද්ධතියක් ජනතාවට හඳුන්වාදී ආගමික ශාස්තෘවරයෙකු වීමට බුදුන්වහන්සේට අවශ්යය නොවීය.බිඳෙන්බිඳ සූත්රි දේශනා එකරැස් කොට ත්රිතපිටක සාහිත්යනයක් නිර්මාණය කර පරම්පරානුගතව එම ධර්මය පවත්වා ගෙනයෑම පිණිස සිය ශිෂ්යෘ පිරිස මෙහෙය වීමටද උන්වහන්සේට ඇවැසි නොවිනි.මේ සියළු දේ සිදුවිය.නමුදු එය බුදුන්වහන්සේගේ මූලිකම අභිප්රාටය නොවීය.බුදුන්වහන්සේගේ අවංක අභිලාෂය වූයේ ලෝක සත්වනයා දුකින් වෙලී ඇති බවත්, එම දුක පිළිබඳව,එම දුකට හේතුව,දුකින් මිඳීම හා දුක නැති කරන මාර්ගය මහජනතාවට පහදා දී ලෝක වාසී සියළු සත්වියින් එම දුකින් මුදවාගැනීමට උපකාරීවීමයි.මේ සඳහා දිවා රෑ අව්වැසි ආදිය නොබලමින් සියළු සත්වයාට පිහිටවීමේ ඒකායන අභිප්රාීයෙන් කටයුතු කිරීමට උන්වහන්සේ යොමු වූ බවට අවශ්යක තරම් සාධක ත්රිාපිටකය පුරා දැකගත හැකිය.බුදුන්වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා බොහෝවිට යොමුවූයේ පුද්ගලයින්ගේ අභ්යතන්තර ආකල්ප, කුසලතා හා මනෝචාලක හැකියාව වර්ධනය කරන ලෙසටය.මෙය උපදෙස් ලබාදීමක් පමණක් නොවීය.උපදේශනය (Counseling ) තුළ අන්තර්ගත අභ්යබන්තර පෞරුෂය පුබුදුවාලන ක්ර මවත් ප්රානයෝගික වැඩපිළිවෙළ උන්වහන්සේ විසින් ඉදිරිපත් කළ ධර්ම දේශනාතුළ ගැබ්ව තිබිණ.මෙමඟින් සිදුකර ඇත්තේ හුදෙක් දේශනාවන් ශ්ර)වණයකිරීමෙන් සාමාන්යළ සදාචාර සම්පන්න චර්යාවකට යොමුකරවීමට වඩා ප්රාවයෝගික දෙයකි. ධර්ම දේශනා ශ්රාවණය කිරීමෙන් පසු සදාචාර සම්පන්න නොවූ අය වූ දාමරිකයින් මංපහරන්නන් ගණිකාවන්, යක්ෂ, රාක්ෂ ආදී අමනුෂ්යච පිරිස් සුවච හික්මුණු අය බවට පත්වූයේ එබඳු දේශනාතුළ ගැබ්වූ උසස් සදාචාර දර්ශනය ස්වකීය නැණ පමණින් අවබෝධයෙන් යුතුව තම මනසෙහි පිහිටුවා ගත් බැවිනි.එලෙස මනසෙහි පිහිටුවා ගතහැකි උසස් ප්රාියෝගික දර්ශනයක් එම දේශනාතුළ ඇති බව ධර්ම දේශනා ශ්රලවණය කිරීමෙන් පමණක්ම මාර්ගඵල ලාභීන්වූ උතුමන් පිළිබඳ දැක්වීම අනුව පැහැදිලිවේ.මේ අවබෝධය වනාහී හුදෙක් ධර්ම දේශනාකර ඇති වචනවල අර්ථය අවබෝධකර ගැනීම නිසා ඇතිවූ අවබෝධයක් පමණක් නොවේ.එසේම හුදු විශ්වාස මාත්රධය නිසා හෝ ගරුත්වය නිසා හෝ පිලිගැනීම නිසා ඇතිවූ අවබෝධයක් පමණක්ද නොවේ.පිළිගැනීම හෝ විශ්වාස මාත්ර ය වෙනුවට ප්රමත්යහක්ෂව අවබෝධයට බුදුන්වහන්සේගේ ධර්මයේ මූලික ස්ථානයක් පිරිනැමිනි.මේ අනුව බුදුදහම අභිචාර විධියක් සේ පිලිගැනීම වෙනුවට අවබෝධයෙන් යුතුව ස්වකීය ජීවිතයට එක්කර ගැනීමට මිනිසුන් පෙළඹිනි.බුදුන්වහන්සේගේ දහමතුළ අන්තර්ගතව තිබූ උසස් සදාචාර දර්ශනය අවබෝධ කරගැනීම මඟින් යළි නොවෙනස්වන ලෙස සිය ජීවිතවලට එක්කර ගතහැකි විය.මිනිසුන්ගේ එම අවබෝධය පුළුල් කළ සදාචාර දර්ශනය එතෙක් භාරතීය කිසිදු සමය සම්ප්ර දායක් විසින් ඉදිරිපත් කර නොතිබූවක් විය.එය බුදුන්වහන්සේගේම සොයාගැනීමක් විය.නමුදු ඒ ක්රදමවේදය බුදුරදුන්ගේ නිර්මාණයක් නොවේ.කාලයේ වැලි තලාවෙන් වැසී පැවති මාර්ගයක් යළි හෙළිකර දීමක් වැනිය. සිද්ධාර්ථ කුමරු මෙලොව ජනිතවන කාලවකානුව වනවිට විවිධ සමථ භාවනාක්රහම ඉතා දියුණුව පැවතිනි.ගිහි ගෙය හැරදමා තවුස් පැවිද්ද ලබා වනගතව හිඳ සමථ භාවනාක්රකම ප්ර ගුණකර ලෞකික ධ්යාින ලැබූ උතුමන් ජීවමානව වැඩ සිටිබවට සාධක විද්ය්මාන වේ.සත්යක ගවේෂණය කිරීම පිණිස ගිහිගෙයින් අභිනිෂ්ක්රලමණයකොට තවුස් පැවිද්ද ලබා සිටි සිදුහත් තවුසා මුලින්ම කුසල් මඟ කුමක් දැයි විමසීම පිණිස සොයාගියේද මෙවැනි ලෞකික ධ්යාදන සමාපත්ති ලාභීව එකල ප්ර කටව වැඩසිටි සෘෂිවරුන් වෙතය.ආලාමකාලාම,උද්දක රාමපුත්ත මෙවැනි සෘෂිවරුන් දෙදෙනෙකි.මේ දෙදෙනා එකල ලබාතිබූ දැනුම ලෞකික අෂ්ට සමාප්ත්ති ලැබීමෙන් කෙළවර වී තිබිණ.නමුදු මේ දැනුම කෙළෙස් යටපත් කිරීමට පමණක් සීමාවූ දෙයකි.කෙළෙස් යටපත්කර කෙතෙක් ඉහළ තල වල ලෞකික ධ්යානන සමාපත්ති ලැබූවද එය තාවකාලිකය.දිය යට ඔබා සිටින රබර් බෝලයක් අත ලිහිල් කළ සැනින් යළි දිය මතුපිටට ඇදී එන්නාක් පරිද්දෙන් ලෞකික ධ්යාලන සමාපත්ති ලාභීවීම මඟින් යටපත් කර සිටින කෙළෙස් කෙදිනක හෝ යළි අවසරයක් ලද සැනින් යළි සිතේ ඇතිවීමට ඉඩ ඇති බැවිනි.මේ හේතුව නිසා ලෞකික ධ්යාළන ලාභය ඉතා පරිස්සමින් ආරක්ෂා කරගත යුතුය. බුදුන්වහන්සේගේම විශිෂ්ට සොයාගැනීමක් වූයේ එතෙක් භාරතීය සමාජයේ සොයාගෙන නොතිබූ විශේෂ සදාචාර දර්ශනයකි.මෙය එතෙක් සොයාගෙන තිබූ සියළු දර්ශනවාද අතරින් ඉතා විශිෂ්ටතම දර්ශනය වනුයේ සෙසු දර්ශනවාද මෙන් මෙය කිසිදු අන්තවාදයක් සේවනය නොකරන දර්ශනයක් වූ බැවිනි.සැබවින්ම මෙහි විශේෂතාවය වූයේද මෙයයි.එතෙක් භාරතීය සමය සම්ප්රිදාය විසින් සතුකරගෙන තිබූ සියළු දර්ශනවල දක්නට ලැබුණු පොදු ලක්ෂණයක් වූයේ එම දර්ශනවාද සියල්ල ද්වි අන්ත සේවනය කරන බවයි.මේ ද්වි අන්ත නම් උච්ඡේදවාදය හා ශාස්වතවාදයයි. උච්ඡේදවාදය කාමසුඛල්ලිකානුයෝගී ප්රේතිපදාව මඟින්ද ශාස්වතවාදය අත්තකිලමථානුයෝගී ප්ර තිපදාව මඟින්ද නිරූපණය වේ. මේ අන්තවාද දෙකම සේවනය නොකරන ප්රතතිපදාව මඟින් සිදු කරනුයේ ඉහතකී අන්ත දෙකම ප්රේහාණය කිරීමයි.මේ හේතුව නිසා මේ ප්රමතිපදාවේ ලක්ෂණ මෙම අන්තදෙකටම වඩා වෙනස්ය.මේ ප්රීතිපදාව මධ්ය ම ප්රදතිපදාව නමින් හැඳින්වේ. එනම් අන්තවාද සේවනයෙන් වැළකීමත් මධ්යවස්ථ ප්රීතිපදාවක් බැවිනුත්ය.මධ්යරම ප්රහතිපදාවේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් නම් එය අන්තවාදී ප්රනතිපදා දෙකටම වඩා ප්රාියෝගිකවීමයි. ආර්යය හෙවත් උසස් බවට පත්කරවන නිසා මේ මධ්යෂම ප්රටතිපදාව ආර්ය ප්රීතිපදාව නමින් ද හැඳින්වේ.එසේම අංග අටකින් සමන්විත නිසා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ලෙසද හැඳින්වේ.මේ අංග අට නම් සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකල්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත,සම්මා ආජීව,සම්මා සති, සම්මා සමාධිය.මේ සියළු අංග අටට මුලින් සම්මා යනුවෙන් දැක්වෙනුයේ නිවැරදි යන අර්ථයයි.ඒ අනුව නිවැරදි චෛතසික, වාචසික, කායික ක්රිදයා පැවැත්වීමෙන් අන්තවාද සේවයෙන් වැළකිය හැකි බවත්, එයම ආර්ය හෙවත් උසස්බවට පමුණුවා ගැනීමට ඉවහල්වන ප්ර තිපදාව වන බවත් මින් අදහස් කෙරේ.විදර්ශනා භාවනාව මඟින් සිදුවනුයේ මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙහි මාර්ගාංග අනුක්රඋමිකව වැඩීමයි.ඒ අනුව මුලින් සමථ භාවනා සිදු කර දෙවනුව විදර්ශනා භාවනාව වැඩීමට හැකිය.එසේම මුල පටන්ම විදර්ශනා භාවනාව වැඩීමටද පුළුවන.පළමුව සමථභාවනා වැඩීම මඟින් සිතතුළ ඇති කෙළෙස් යටපත්කිරීමට අවකාශ සැලසේ. සමථයේදී සිදුවනුයේ කෙළෙස් යටපත්කිරීමයි.විදර්ශනා භාවනාවේදී සිදුකරනුයේ අවබෝධයට අනුකූලව කෙළෙස් ඇති නොවීමයි.මුල පටන් විදර්ශනාභාවනා කිරීමේදී වුවද සිදුවනුයේ විදර්ශනා චින්තනය සමඟ කෙළෙස් යටපත්වයෑමයි.එයද සමථ ලක්ෂණ දරයි.මේ නිසා සමථ භාවනා කළදථ විදර්ශනා භාවනා කළද ආරම්භක පියවරේදී මේ භාවනා දෙකින්ම සිදුවනුයේ එකම කාර්ය බව වටහාගත යුතුය.නිදසුනක් දැක්විය හැකිය.කාම සංඥාවක් හෝ ද්වේෂ සංඥාවක් සිතට නැඟීම වැළැක්වීම සඳහා කාම සංඥාවට නම් පිළිකුල් අරමුණක්ද ද්වේෂ සංඥාවට නම් මෛත්රීව අරමුණක්ද සිතට නංවාගත හැකිය.එහිදී පිළිකුල් අරමුණ මඟින් කාමසංඥාවද මෛත්රීෂ අරමුණ මඟින් ද්වේෂ සංඥාවද යටපත්වේ.එය සමථ භාවනා ක්ර මවේදයයි.ආරම්භයේ පටන් විදර්ශනා භාවනා කිරීමේදී මේ කාම සංඥාව හෝ ද්වේෂ සංඥාව හෝ පිළිබඳව සිහියෙන් හා අඛණ්ඩ නිරීක්ෂණයෙන් යුතුව සැලකීමේදී එබඳු සංඥාවක් ඇතිවීමේදීම මේ සංඥාව ඇතිවූ බව දැනී යයි.ඒ පිළිබඳ සිහිය දියුණුවීම සමඟ ක්රබමිකව කාම සංඥාව හෝ ද්වේෂ සංඥාව ක්රදමිකව දුරුවී යයි.මෙයද විදර්ශනා භාවනාවෙන් සමථය වැඩීමකි.කාමය හෝ ද්වේෂය ඇතිවූ මොහොතේම එය හඳුනාගැනීම නිසා යටපත් කිරීමේ වෑයමෙන් තොරව ක්රමමිකව අදාළ සංඥාව වියැකී යනු දැනේ.විදර්ශනා භාවනාවේදී සමථය වැඩීමේ පිළිවෙළ එබඳුය.සිහිය දියුණුවීම සමඟ කාමය හෝ ද්වේෂය ඇතිවීම, පැවතීම හා වියැකීම හඳුනා ගනියි.කාමය හෝ ද්වේෂය ඇතිවීම,ඇතිවීමට හේතුව,එය නැතිවීම හා නැතිකිරීම ක්රවමවේදය යන කරුණු සතර පිළිබඳ ඉතා හොඳ අවබෝධයක් ඇතිවේ.මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වැඩීම මඟින් චතුරාර්ය සත්යාඉවබෝධය ලැබීමයි.විවිධ ගුරුකුලවල විදර්ශනා භාවනා කිරීමේ ක්රයම ගණනාවක්ම තිබේ.කුමන ක්රලමවේදය භාවිතා කළද වැඩෙන්නේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි.එසේම විදර්ශනාවේ භාවනා දියුණුව විවිධ මට්ටම් සතකට බෙදා විග්රෂහකර තිබේ.විදර්ශනා භාවනාවේ මේ මට්ටම් නම් වී ඇතිතේ සප්ත විශුද්ධි යන නමිනි.ඊට හේතුව අනුපිළිවෙළින් සත්වරකදී සිතතුළ විශෝධනයක් ඇතිවීමයි.සත් වරක් සිත පිරිසිදුවීම යන අදහසද සප්ත විශුද්ධි යන හැඳින්වීම තුළ ඇත.මෙම සප්ත විශුද්ධියතුළ සිතේ කෙළෙස් ප්රමහීණවීම දක්වා යන අනුපිලිවෙළ ක්ර මවේදය සඳහන්ය.එසේම සිතේ සමථය වැඩී ඒ සමඟම සිහිය දියුණුවී ඒ දියුණු වූ සිහිය මඟින්ම ප්රතඥාව ඇතිවීමේ අවස්ථා මේ තුළ විග්රථහකර දක්වා ඇත.මූලික පියවරේදී විදර්ශනා ඥාණය නමින් ඇතිවන ප්ර ඥාවම පසුව භාවනාවේ දියුණුව සමඟ ක්රතමිකව වර්ධනයවී නොවෙනස්වන ලෙස පහළවීම මාර්ගඵල ප්රිඥාව නමින් දක්වා තිබේ.මේ මඟඵල ඥාණය පහළවූ පසුව තවදුරටත් නොවෙනස්වන චිත්ත ගති ස්වභාවයකට අදාළ භාවනානුයෝගියා පත්වනබව සඳහන්ය.මීට හේතුව කෙළෙස් ඇතිවීමට බලපාන සියළු සාධකවල ඉතා ගැඹුරු විශ්ලේෂණාත්මක කරුණු සියල්ලක්ම මේ අවස්ථාවේදී අවබෝධකර අවසන් බැවිනි. විදර්ශනා භාවනාවේදී සිදුකරන්නා වූ ප්රරධානතම කෘත්යස වනුයේ භාවනානුයෝගියාට ඉන් පෙර කිසිදු ක්රවමයකින් ලබාගත නොහැකි ලෝක විෂයට අයත් නොවූ ප්රයඥාව ලබාදීමයි.මේ ලෝක විෂය ලෙස හඳුන්වා ඇත්තේ ලෞකික සීමා හා සම්මුතිවලට අයත් දැනුමයි.කවර හෝ දැනුමක් ඒ ලෝක විෂයට කොටුවී සීමාවී පැවතීම බුද්ධියේ පිබිදීමට බාධාවකි.මේ හේතුව නිසා විවිධ ගුරුකුල හා සම්ප්රුදායන්වල විදර්ශනා භාවනාව වැඩීම මඟින් ප්ර.ඥාව උපදවා ගන්නා අයුරු විග්ර හකර ඇත.ඒ සෑම ක්ර්මයකින්ම සිදුකරනුයේ සප්ත විශුද්ධිය උපායමාර්ගිකව සම්පූර්ණ කිරීමයි.මේ සප්තවිශුද්ධි නමින් සැලකෙනුයේ විදර්ශනා භාවනාව අනුපිළිවෙළින් සිදුවීමේදී මානසික පවිත්රහතාවය එමඟින් සැලසෙන ආකාරය විවිධ තලයන් සතක් ඔස්සේ විශ්ලේෂණය කර දැක්වීමයි.මේ මට්ටම් සතතුළ විදර්ශනා භාවනාව දියුණුවීමේ පියවර විග්ර හ කෙරේ.එසේම එක් එක් මට්ටමේදී කළයුතු නොකළ යුතු දේ පිළිබඳවද පැහැදිලි කෙරේ.විදර්ශනා භාවනාවේ මූලික අවස්ථාව සීල විශුද්ධියෙන් ආරම්භ වේ.මෙහි සීලය ලෙස දක්වා ඇත්තේ කායික හා වාචසික සංවරය බව පැහැදිලිය.මන්ද මානසික සංවර බව ඇතිකරගැනීම පිණිස මුලික මට්ටමේදී කායික හා වාචසික සංවරය ආරක්ෂාකරගැනීම යමෙකුට වැදගත් වන නිසාය.සීල සංවරය ප්රකධාන වශයෙන් කොටස් සතරකි.ප්රාුතිමොක්ෂ සංවර ශීලය, ඉන්රිසේම ය සංවර ශීලය, ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය හා ප්රනත්යර සන්නිශ්රිවත ශිලය වශයෙනි.මෙහි සඳහන් ප්රාමතිමොක්ෂ සංවර ශීලය නම් භික්ෂු භික්ෂුණී දෙපක්ෂයට ඇති විනය ශික්ෂාපද සමාපදන්වීමේදී ආරක්ෂාවන ශීලය ලෙස දක්වා ඇත.එසේම ඉන්රිති ය සංවර ශීලය නම් ෂඩ් ඉනරිවන යන්ගෙන් අරමුණු ගැනීමේ ක්රිනයාවළියේදී නිවැරදි සිහිය හා නුවණ පිහිටුවාගැනීමයි.මේ නිසා ඉන්රි නම යන් ක්රිායාත්මකවීම නිවැරදිව සිදුවේ. අරමුණු ගැනීම විධිමත්ය.ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය නම් කුහක හා වැරදි දේ සිදුකර එමඟින් ජීවත්වීමෙන් වැළකීමයි.අනුන් රවටා ස්වකීය ජීවනෝපාය සලසා ගැනීමෙන් වැළකී යථා අයුරින් නිවැරදි දේ පමණක් සිදුකිරීමයි.ප්රීත්යල සන්නිශ්රියත ශීලය නම් ජීවිතය පවත්වාගැනීමට අවශ්යන මූලික ප්ර්ත්ය් සලසා ගැනීමේදී එය අවශ්යයතා තෘප්තිමත් කරගැනීමට අවම ප්‍රමාණයකින් භාවිතාකර අනුන්ටද ප්රපත්යර පහසුකම් සැලසෙන පරිදි ධාර්මිකව ප්රශත්ය් භාවිතා කිරීමයි.මේ කොටස් සතර වුවද හුදෙක් භික්ෂු භික්ෂුණී දෙපක්ෂය කෙරෙහි පමණක් නොව ස්ත්රීක පුරුෂ ගිහි දෙපක්ෂය උදෙසා වුවද එක හා සමානව වලංගුය.එහිදී ගිහි පක්ෂය විෂයෙහි විනය ශික්ෂා සේ සැලකිය හැක්කේ පංචශීලය බව පැහැදිලිය.එසේම පොහෝ දිනවලදී සමාදන්වී ආරක්ෂා කරන අටසිල්,දසසිල් වැනි ශීලශික්ෂා වුවද මෙහි ඉහත සඳහන් කළ කය වචන සංවරය පිණිස භාවිතාවන ශීලය ලෙස සැලකිය හැකිය.ඒ නිසා සෑම ආගමික වතාවතක්ම හුදෙක් පැවිදි පක්ෂයට පමණක් බාරදී අතපිස දමාගැනීමට යුහුසුළු නොවී තමන්ටද ප්ර්තිපදාවතුළ ඒ සමානම වගකීමක් හා කාර්යභාරයක් ඇතිබව ගිහිපක්ෂය වටහා ගත යුතුය.විදර්ශනා භාවනාව වැනි භාවනාක්රහමයකදී පැවිදි පක්ෂය උද්ධෘත කර ඇත්තේ බහුලව මෙබඳු නිවන් වෙත ඇති සෘජු ප්රනතිපත්ති සේවනය කරනුයේ පැවිදි පක්ෂය බැවින් මිස ගිහිපක්ෂයට එය අකැප නිසා නොවන බව වටහාගත යුතුව ඇත.බුදුරදුන් ධරමාන කාලයේදී පවා මාර්ගඵලලාභී ධම්මික උපාසක,විසාඛා උපාසිකා වැනි අය සිටි බැවින් මෙකල ඒ ප්රමතිපදාව අවලංගුවන්නේ නැත. සීල විශුද්ධිය සම්පූර්ණ කිරීම මඟින් කායික හා වාචසික සංවරය සලසා ගැනීම නිසා තව දුරටත් මානසික සංවරය පිණිස අවධානය යොමුකිරීමට පහසුවේ.මේ නිසා ශීලවිශුද්ධිය ඇතිකර ගැනීමෙන් පසුව චිත්ත විශුද්ධිය ඇතිකරගැනීමට අවධානය යොමුකළ යුතුවේ.චිත්ත විශුද්ධිය නම් චිත්ත සමාධිය ඇතිකරගැනීමයි.එනමස් සිතේ ඒකාග්රකතා ගුණය වර්ධනය කිරීමයි.උපචාර සමාධිය හා අර්පණා සමාධිය යැයි දෙයාකාරයකින් සිතේ සමාධිය ඇතිකරගත හැකිය.උපචාර සමාධිය නම් අර්පණා සමාධියට පළමුවෙන් සිතේ ඇතිකරගන්නා කාමාවචර චිත්ත සමාධියයි.අර්පණා සමාධිය නම් රූපාවචර අරූපාවචර ධ්යාවන සිත් ඇතිකරගැනීමයි.මෙම ධ්යාසන අෂ්ටසමාපත්ති දක්වාම ඇති කරගත හැකිය.එසේ කිසිදු ලෞකික ධ්යාිනයක් නැතිව මුල පටන්ම විදර්ශනා භාවනාවේ යෙදෙන යෝගාවචරයාගේ සිතතුළ විදර්ශනා ඥාණය හේතුකොටගෙන බලවත් චිත්ත සමාධියක් ඇතිවේ. මේ චිත්ත සමාධිය වනාහී මූලික අවස්ථාවේදී මාර්ගඤාණ ඇතිවීමට පූර්වංගමව ඇතිවන උපචාර සමාධියක් ලෙස සැලකිය හැකිය.එසේම මේ උපචාර සමාධියම භාවනා වශයෙන් වඩත්ම අනුක්රධමිකව මුහුකුරා යයි.යම් විදර්ශනා ඤාණ පහළවන අවස්ථාවේ සිට ලොකෝත්තර මාර්ග ඤාණ සිත් උපදින අවස්ථාව දක්වා උපචාර සමාධි ලෙස පැවතී ලෝකෝත්තර මාර්ගඤාණ සිත් උපදින අවස්ථාවේ අර්පණාවට පැමිණේ.ලෞකික ධ්යාීන සිත් අර්පණා ප්රාිප්ත සිත් ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නාක් මෙන් ලොකෝත්තර ධ්යා්නවූ මාර්ගඵල ඤාණ සිත් අර්පණා ප්රාිප්ත සිත් ලෙස දැක්විය හැකිය.ශුක්ෂ විදර්ශනා වඩද්දී උපදින චිත්ත සමාධිය ලෞකික ධ්යාාන නොවන බැවින් අර්පණා සමාධියට අයත් නැත.එයද කාමාචර සමාධියකි.එය හැඳින්වෙන්නේ ඛණික සමාධි නාමයෙනි.මේ සමාධිය කාමාවචර චිත්ත සමාධියක් වුවද ලෝකෝත්තර ගුණය කරා ඇදීයන බලවත් චිත්ත ඒකාග්රාතාවයකි.ඒ නිසා මෙය ලෞකික ධ්යාුන වශයෙන් සිව්වන රූපාවචරධ්යාලන සිතේ ඇති ඒකාග්රාතාව තරම් බලවත් සමාධියක් අනුක්රනමයෙන් වැඩෙන මේ ඛණික සමාධි සිතේ ඇත.මේ බලවත් සමාධි සිතේ බලයෙන් ලෝකෝත්තර ගුණය දෙසට සිත නැවී යයි.අන්රතක්රමමයෙන් සමාධිය හා ප්රසඥාව වර්ධනයවීමේදී මේ ඛණික සමාධි සිතම මුහුකුරා ගොස් ලෝකෝත්තර අර්පණා සමාධි උපදවා ගතහැකිය.ලෝකෝත්තර අර්පණා ධ්යාමන සිත් නම් මාර්ගඵල සිත්ය.මෙම මාර්ගඵළ සිත් සෝවාන්,සකෘදාගාමී,අනාගාමී හා අර්හත් ලෙස සිව්වැදෑරුම් වේ.මෙකී චිත්ත විශුද්ධිය ලබාගත් අයෙකුට දිට්ඨි විශුද්ධිය ලැබිය හැකිය.ඒ සඳහා නාම රූප වෙන් වෙන් වශයෙන් සලකා බැලිය යුතුය.මෙය නාමරූප පරිග්ර හය යනුවෙන් හැඳින්වේ.මෙය සංක්ෂේයප හා විස්තර වශයෙන්ද සිදුකළ හැකිය.තමන්ගේ චිත්ත සන්තානයට අරමුණුවන අධ්යාහත්මික ධර්ම කොටස් දෙකකට වෙන්කර නාම හා රූප ධර්ම වෙන් වෙන්ව සලකා බැලීම තුළින් නාමරූප යනු ජීවියෙක්,ආත්මයක්,කිසියම් සත්වයෙක් සේ වූ ආකල්ප දුරුව යයි.මේ සඳහා නාමරූප ලක්ෂණ,ප්ර ත්යුකපස්ථාන, රස හා පදස්ථාන වශයෙන් විග්රෙහකර බැලිය යුතුය.ලක්ෂණ නම් ගින්නේ උෂ්ණත්වය මෙන් ධර්මයන්ගේ සාමාන්ය ස්වභාවයයි.රස නම් ගින්නේ ඇති පිළිස්සෙන හා බැබලීම මෙන් ධර්මයන්හි කෘත්යා හා සම්පත්ති ලක්ෂණයයි.ප්රතත්යහපස්ථාන නම් ගින්නේ දුම මෙන් ධර්මයන්හි ඵලයයි.පදස්ථාන නම් ගින්න ඇති වීමට හේතු මෙන් ධර්මයන් ඇතිවීමට හේතුප්ර්ත්යඵ කාරණයයි.මේ සතර අයුරින් නාමරූප පරිග්රෙහය දෘෂ්ටි විශුද්ධියයි.මේ මඟින් සක්කායදෘෂ්ටිය විෂ්කම්භනය වේ.සංඥා විපර්යාස,චිත්ත විපර්යාස හා දෘෂ්ටි විපර්යාස ආදිය තුනී වේ.නාමරූප දෙක ලක්ෂණ ආදී වශයෙන් මෙන්ම පඨවි ධාතු ආදී සතර ධාතු වශයෙන්ද,පඤ්චස්කන්ධ වශයෙන්ද,ද්වාදස ආයතන වශයෙන්ද,අෂ්ටාරස ධාතු වශයෙන්ද පිරිසිඳ දැනගැනීම දිට්ඨිවිශුද්ධියට අයත්වේ.මේ දැක්වූයේ සංක්ෂේතප ක්රුමයයි.මෙය විස්තර වශයෙන් සිදුකිරීමේදී එක් එක් ධාතුවකටද එක් එක් ස්කන්ධ්යකටද එක් එක් ආයතනයකටද අයත් නාමරූපද වෙන්කර පිරිසිඳ දැනගත යතුය.එසේ වෙන්කර හැඳිනගන්නා එක් එක් නාමරූපයක ලක්ෂණ ආදී දේද වෙන් වෙන්ව නිරීක්ෂටණය කළයුතුය.මෙසේ නිරීක්ෂමණය කරද්දී යථාභූත දර්ශනය ඇතිවේ.මේ යථාභූත දර්ශනය නැතිවිට සත්වුයෙක්,ජීවයක් හෝ ආත්මයක් ඇතැයි වරදවා සලකයි.එසේ සලකා එහි අවිනාශය දැක ශාස්වත දෘෂ්ටිය ඇති කර ගනියි.විනාශය දැක උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ඇති කර ගනියි. යථාභූත දර්ශනය ඇතිවිට අඞ්ගසම්භාරය විනා රථයක් යැයි වෙනම දෙයක් නැතැයි සලකන්නාක් මෙන් නාමරූප දෙකින් බැහැරව වෙනම සත්ව්යෙක් නැතැයි සලකයි.අන්ධ යා හා පිළා එක්ව ගමන් කරන්නාක් සේ එකිනෙක උපකාරයෙන් නාම හා රූප එක්ව සත්වැයා සකස්ව ඇතිබව දැන ගනියි. මෙසේ දෘෂ්ටි විශුද්ධිය ඇතිකරගත් පසුව ඊ ළඟට කංඛාවිතරණ විශුද්ධිය ඇතිකරගත යුතු වේ.කංඛාවිතරඛ විශුද්ධිය යනු ඉහත දක්වන ලද නාමරූපයන්හි ප්රදත්යත පරිග්රයහයයි.නාමරූප ඇතිවීම සිදුවන්නේ කුමන හේතුප්රුත්යඉ උපකාරී කරගෙනදැයි විමසීම මෙහි අරමුණයි.මේ තුළින් නාමරූප අරමුණුකොට සිතතුළ ඇතිවී ඇති සැකසංකා දුරුකර හරිනු ලැබේ.මේ දැනීමද සංක්ෂේයප දැනීම හා විස්තරාත්මකව දැනීම යැයි කොටස් දෙකකි.නාම ඇතිවීමේ හේතු නම් වස්තු හා ආරම්මණයි.රූප ඇතිවීමේ හේතු නම් කර්ම,චිත්ත,සෘතු,ආහාර යි.අවිද්යාී,තෘෂ්ණා,උපාදාන,කර්ම නාමරූප ඇතිවීමේ හේතුවේ.මේ අයුරින් සැලකීම සංක්ෂේචප පරිග්රමහය ලෙස හැඳින්වේ.පටිච්ච සමුප්පාදයෙහි පට්ඨාන නය වශයෙන් සැලකීම විස්තරාත්මක පරිග්රාහයවේ.අවිද්යාැ,තෘෂ්ණා,උපාදාන,කර්ම යන සතර නාම රූප ඇති වීමට නිබ්බත්තක හේතුය.ආහාරය උපත්ථවම්භක ප්රතත්යණයයි.අවිද්යාද,තෘෂ්ණා,උපාදාන මව මෙන්ද කර්මය පියා මෙන්ද ආහාරය කිරිමව මෙන්ද උපකාරීවේ.මෙසේ රූපයේ ප්ර්ත්යය පිරිසිද දැන ඇස හා රූපය නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය ඇතිවෙතැයි නාමයේ ප්රූත්ය‍ පිරිසිද දැනගත යුතුය.මේ ලෙස මෙකල ප්රිත්යා වූවාක් මෙන් පෙරද ප්රණත්ය ය වී තිබේ.මතුද ප්රදත්යය වියහැකිය.මේ අයුරින් දැනගැනීම නිසා තමන්ගේ පැවැත්ම පිළිබඳ අතීතකාලය සම්බන්ධ විචිකිච්ඡා පහද,අනාගතකාලය සම්බන්ධ විකිච්ඡා පහද,වර්තමාන කාලය සම්බන්ධ විකිච්ඡා හයද පහවී යයි.මේ අයුරින් කාලත්ර ය සම්බන්ධ තමන්ගේ පැවැත්මට අදාළ විචිකිච්ඡා දහසක් ප්ර හාණය වන නිසා මෙය කංඛාවිතරණ විශුද්ධිය නම් වේ.එසේම නාමය පිළිබඳව සාධාරණ හා අසාධාරණ යන ද්විවිධ හේතුද,රූපය පිළිබඳ කර්මය ආදී චතුර්විධ හේතුද සෙවිය හැකිය.චක්ඛුර ආදී ද්වාර හය හා රූප ආදී ආරම්මණ හය නාමයේ සාධාරණ හේතුය.කුසල අකුසලාදී සියල්ල ඉන් වන බැවිනි.යෝනිසෝමනසිකාර ආදිය අසාධාරණ හේතුය. යෝනිසෝමනසිකාර සද්ධර්ම ශ්ර්වණාදිය කුශලයන්ටද,අයෝනිසෝමනසිකාරාදිය අකුශලයන්ටද කර්මය විපාකයන්ටද,භවඞ්ගාදිය ක්රියයාවන්ටද ප්රසත්යකවේ.කර්ම,චිත්ත,සෘතු,ආහාර යන සතර රූපයට ප්රුත්යනවේ.මෙසේ කාලත්රමය පිලිබඳ සලකාබැලීමේදී කංඛාවිතරණ විශුද්ධිය සම්පූර්ණවේ.තවද නාම රූප පිළිබඳ පටිච්චසමුප්පාද න්යාටයෙන් හේතුප්ර්ත්යර සෙවිය හැකිය.එයින්ද කංඛාවිතරණ විශුද්ධිය සම්පූර්ණවේ.එසේම අතීතහේතු පහ හා වර්තමාන ඵල පහ ලෙසද,වර්තමාන හේතු පහ හා අනාගත ඵල පහ ලෙසද යන කම්ම වට්ට විපාක වට්ට වශයෙන් නාමරූප පිළිබඳ ප්රවත්ය සෙවියහැකිය.එසේ සෙවීම නිසා අතීත අනාගත හා වර්තමාන ධර්ම චුතිපටිසන්ධි ලෙස ප්රහකටව වැටහේ.ඤාතපරිඤ්ඤා යනු මෙයයි.අතීත කර්මප්රතත්යත නිසා උපන් සකන්ධක එහිම නිරුද්ධවිය.අතීත කර්මප්රකත්යඤයෙන් මෙහි වෙනත් සකන්ධ් පහළවිය.අතීත භවයෙන් මෙහි එකද දෙයක්වත් නොපැමිණියේය.මේ භවයෙන්ද කර්ම ප්ර්ත්යධයෙන් උපදින ස්කන්ධ් නිරුද්ධවේ.මතුභවයේ උපදින්නේ වෙනත් ස්කන්ධාය.මේ භවයේ සිට මතුභවයට කිසිවක් ගමන්නොකරයි.එහෙත් කර්මඵල විපාක හේතුවෙන් කාලත්රධය පුරා හේතු ප්රමත්යව සම්බන්ධතාවයක් ඇත.මෙසේ චුති පටිසන්ධි ලෙස නාමරූප සම්බන්ධ හේතුප්රකත්ය පරිග්රවහය සම්පූර්ණ කෙරේ.එවිට අෂ්ටවිධ සංකා,දෙසැට මිථ්යාන දෘෂ්ටි විෂ්කම්භනයවේ.ධම්මට්ඨිතඤාණ,යථා භූතඤාණ,සම්ය ග් දර්ශන යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේද මේ කංඛාවිතරණ විශුද්ධියයි.බුදුසසුනින් පිහිටි ලැබූ චුල්ල සෝතාපන්නයා යනු මේ තත්වයට පැමිණි පුද්ගලයායි. කංඛාවිතරණ විශුද්ධිය උපදවාගත් පසු ඊළඟට උපදවාගැනීමට ඇත්තේ මග්ගාමග්ගඤාණ දස්සන විශුද්ධියයි.මග්ගාමග්ගඤාණ දස්සන විශුද්ධිය යනු මාර්ගය අමාර්ගය කුමක්දැයි ව්යදවස්ථා කරන ඥානයයි.මේ සඳහා කංඛාවිතරණ විශුද්ධියේදී පිරිසිඳි කාලත්රමයට අයත් සංස්කාර සකන්ධ ආදී ක්රාමයෙන් කලාප වශයෙන් හකුළා ක්ෂධයාර්ථයෙන් අනිත්යටය භයාර්ථයෙන් දුඃඛය.අසාරාර්ථයෙන් අනාත්මයයි අද්ධාන වශයෙන් සන්තති වශයෙන් ක්ෂරණ වශයෙන් ත්රි්ලක්ෂණ සම්මර්ශනය කළයුතු වේ.මේ ත්රිෙලක්ෂණ සම්මර්ශනය කිරීම ඉතා පුළුල් වශයෙන් සිදුකිරීමේදී නියම විදර්ශනාභාවනාව කුමක්දැයි වටහාගත හැකිය.භාවනාව නියම ලෙස සිදුකරන මාර්ගය හා ඉන් බැහැරවීම නිසි ලෙස වටහාගැනීම මේ අවස්ථාවේදී සිදුවේ.එසේම තෛභූමික සංස්කාරයන්හි ප්රසත්යා හා ක්ෂවණ වශයෙන් උදය ව්යශය බැලිය යුතුය.එලෙස සම්මර්ශනය කරත්ම විදර්ශකයාහට ඕභාසාදී දශවිධ විදර්ශනා උප ක්ලේශ ධර්ම පහළ වේ.එය භාවනාවේ දියුණුවක් යැයි සිතා නොරැවටී එයට තෘෂ්ණා නොකරසිට ඉන් මිදීම හා නිවැරදි මාර්ගය තෝරාගෙන එහි ගමන්කිරීම මෙහිදී සිදුකළ යුතුදෙයයි.කාලත්රටයට අයත් කාම,රූප,අරූප යන ත්රෛරභූමක සංස්කාරවල අධ්යාාත්මික,බාහිර,ඕලාරික,සියුම්,හීන,ප්රේණීත, දුර,සන්තික ආදී භේද ඇති එකොලොස් ස්වරූප වූ රූප හා වේදනාදියද පුළුල් ලෙස ත්රිිලක්ෂණයට හසුකරගත යුතුවේ.ලොකෝත්තර ධර්ම විදර්ශනාවට හසුනොවන අතර විදර්ශනාවට හසුවන්නේ සානුසය ධර්මය පමණි.මන්ද විදර්ශනාව ඇත්තේ අනුශය ප්රවහාණය පිණිස වන බැවිනි.මග්ගාමග්ග ඤාණදස්සන විශුද්ධිය වැඩීමේදී සංස්කාර ක්රරම රාශියකට ත්රිසලක්ෂණයට හසුකරගනු ලැබේ.පළමු ක්ර මය වනුයේ ස්කන්ධා දී වශයෙන් කලාප හකුළා විදර්ශනා කිරීමයි.මෙහිදී එම ත්රෛසභුමික ධර්ම පඤ්චස්කන්ධාරදී ක්ර‍මයෙන් කලාප ලෙස පිඬුකළ යුතුය.ෂඩ්ද්වාර,ෂඩාලම්බන,ෂඩ්විඥාන,ෂට්ස්පර්ශ, ෂට්වේදනා,ෂඩ්ධාතු,දසකසින,දෙතිස්කුණප කොට්ඨාශ,දවාදසආයතන,අටලොස්ධාතු,දෙවිසිඉන්රිස ය ත්රිඨධාතු,නවභව,චතුර්ධ්යාඥන,චතුර්විධඅප්පමඤ්ඤා,සතර සමාපත්ති,දොලොස් පටිච්චසමුප්පාද ආදිය මෙසේ කලාප වශයෙන් හකුලා සිදුකරන විදර්ශනාවට භාවිතා කෙරේ.දෙවන ක්රඅමය නම් ක්ෂයයාර්ථෙ වශයෙන් අනිත්යරය,භයාර්ථරයෙන් දුඃඛය,අසාරාර්ථ‍යෙන් අනාත්ම යැයි සැලකීමයි.මෙහිදී රූපා ආදිය ක්ෂයයට පැමිණෙන බැවින් අනිත්යයය.එබැවින් එය භයජනකය.ඒනිසා එය දුඃඛය.ආත්මාදී වශයෙන් ගතහැකි සාරයක් නැති බැවින් අනාත්ම යැයි සැලකීම මේ දෙවන ක්රඛමයේදී සිදුවේ.තෙවන ක්ර මය නම් අද්ධාන වශයෙන් සැලකීමයි.මෙහිදී එක් එක් භවයක ඇතිවූ රූප ආදිය තවත් භවයකට සෘජු ලෙස නොයන ඒ භවයතුළම නිරුද්ධවනබව සැලකීම මේක්රදමයේදී සිදුකෙරේ.සිව්වන ක්රරමය නම් සන්නති වශයෙන් සැලකීමයි.මෙහිදී කලාප සම්මර්ශනය සිදුකරනුයේ රූප හා අරූප සන්තති සේ වෙන වෙනම සත් ලෙසකිනි.එනම් රූප සන්නති කලාප සම්මර්ශන ක්ර මවේද සත හා රූප සන්තති කලාප සම්මර්ශන ක්ර.මවේද සත බැගිනි.පළමුවෙන් රූප කලාප සම්මර්ශන ක්රකමවේද සත මෙලෙස දැක්විය හැකිය.පළමු රූපකලාප සම්මර්ශන ක්රරමවේදය නම් ආදාන නික්ඛේප වශයෙන් සැලකීමයි. මෙහි ආදාන නම් ප්රිතිසන්ධිනයි.නික්ඛේප නම් චුතියි.එනම් ප්රසතිසන්ධි චුති වශයෙන් මේ භවයේ ඇති රූප අන්යද භවයකට නොගොස් මේ භවයේදීම නිරුද්ධ වන අතර අන්ය් භවයක පහළවන රූප තව භවයකට නොගොස් ඒ භවයේදීම නිරුද්ධවන බව සැලකීමයි.මේ නිසා රූප කලාප අනිත්ය්, දුඃඛය හා අනාත්මය යැයි ත්රිනලක්ෂණ වශයෙන් සැලකීම සිදුවේ.දෙවන රූප කලාප සම්මර්ශන ක්රිමවේදය නම් වයෝවුද්ධත්ථරගාමී හෙයින් විදර්ශනා කිරීමයි.මෙහිදී ආයුකාලය කොටස්වලට බෙදා එක්එක් කාලයේ පැවති රූප අනෙක් කාලයට නොගොස් එහිදීම නිරුද්ධවූ බව සැලකීම සිදුකෙරේ.තෙවන රූප කලාප සම්මර්ශන ක්රටමවේදය නම් ආහාර හෙයින් විදර්ශනා කිරීමයි.මෙහිදී ආහාරජ රූප ලෙස ආහාරය ලැබීමට ප්රයථම හා පසු විවිධ අවස්ථාවලදී රූපය වෙනත් අවස්ථාවකට නොපැමිණ එහිදීම නිරුද්ධවන බව සැලකීම හා එය ත්‍රිලක්ෂිණයට නඟා බැලීමයි.සිව්වන රූපකලාප සම්මර්ශන ක්ර මය නම් සෘතු හෙයින් විදර්ශනා කිරීමයි.මෙහිදී සෘතු ලක්ෂණ අනුව එක් කාලයක පැවති රූප වෙනත් කාලයකට නොපැමිණ එහිදීම නිරුද්ධවූ බව හා එය ත්රිනලක්ෂයණයට නැඟීමයි.පස්වන රූප කලාප සම්මර්ශන ක්රයමවේදය නම් කර්ම හෙයින් විදර්ශනාකිරීමයි.මෙහිදී කර්මජ රූප විවිධ ඉන්රිපස්වය ද්වාර අනුව එහිම ඉපිද එහිම නිරුද්ධවන බව,අන්ය් ස්ථානයකට නොයන බව හා එය ත්රිසලක්ෂ ණයට අනුව සැලකීම සිදුකෙරේ.සයවන රූපකලාප සම්මර්ශන ක්ර‍මවේදය නම් චිත්ත හෙයින් විදර්ශනාකිරීමයි. මෙහිදී සොම්නස් දොම්නස් ආදී චිත්තයන්ට අනුරූපීව ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි හටගත් රූප එහිම නැති බව,වෙනත් ස්ථානයකට නොයන බව සැලකීම හා එය ත්රිීලක්ෂාණයට නඟා බැලීම සිදුවේ.සත්වන රූප කලාප සම්මර්ශනය ක්ර මවේදය නම් ධම්මතා රූප හෙයින් විදර්ශනා කිරීමයි.අවස්ථානුරූපීව ඇතිවන රූපකලාප වෙනත් අවස්ථාවකට නොපැමිණ එහිම නිරුද්ධවන බව සැලකීමයි.ධර්මථතාරූප අනුව විවිධ අවස්ථාවල ඇතිවන රූප කලාප එහිම නිරුද්ධවන බව හා වෙනත් අවස්ථාවකට ගමන් නොකරන බව සැලකීම සිදුවේ.මේ නිසා මේ රූප කලාප ත්රි ලක්ෂ්ණයට නඟා බැලේ. මග්ගමග්ගඤාණදස්සන විශුද්ධියට අයත් සිව්වන කලාප සම්මර්ශනයේ සන්තති වශයෙන් කලාප සම්මර්ශනය සිදුකිරීමේ අරූප කලාප සම්මර්ශන සතක්ද ඇත.මෙහිදී පළමු අරූප කලාප සම්මර්ශන ක්රසමවේදය නම් කලාප වශයෙන් විදර්ශනා කිරීමයි.ඒ අනුව රූප කලාප සම්මර්ශනයට භාවිතා කරන ලද ක්රරමවේද සත අනුව පුහුණු කරන ලද විදර්ශනා සිත් එක්තැන් කොට ත්රියලක්ෂලණය අනුව සලකා බැලීම සිදුකෙරේ.දෙවන අරූප කලාප සම්මර්ශන ක්රිමය නම් යුග්ම හෙයින් විදර්ශනා කිරීමයි.මෙහිදී වෙන් වෙන් වශයෙන් රූප කලාප සම්මර්ශනය හා එසේ කළ සිත් යුගළ වශයෙන් සලකා රූප කලාප සතටම විදර්ශනා කිරීමයි.නිදසුනක් වශයෙන් පළමු රූපකලාප සම්මර්ශනක්රගම වේදය වූ ආදාන නික්ඛේප වශයෙන් රූපකලාප විදර්ශනා කළ සිත්ද වෙන වෙනම යුගල වශයෙන් සලකා විදර්ශනාකිරීම යුග්ම හෙයින් විදර්ශනාකිරීමයි.තෙවන අරූප කලාප සම්මර්ශන ක්රලමය නම් ක්ෂ ණ හෙයින් විදර්ශනා කිරීමයි.මෙහිදී රූප කලාප සම්මර්ශනය කළ සිත් තුන්වන,සතරවන,පස් වන සිත් මේ අයුරින්ම විදර්ශනා කරනු ලැබේ.මෙහිදී සතරවන සිත් දක්වා විදර්ශනාකිරීම ක්ෂඅණ හෙයින් විදර්ශනාකිරීම නම්වේ.සිව්වන අරූප කලාප සම්මර්ශන ක්රවමවේදය නම් පටිපාටි හෙයින් විදර්ශනා කිරීමයි.ඉහත දැක්වූ අයුරින් රූප කලාප විදර්ශනාකර පසුව රූප කලාප විදර්ශනාව සිදු කළ සිත් විදර්ශනාවට නඟා එය දසවන සිත් දක්වා සිදුකිරීම පටිපාටි හෙයින් විදර්ශනා කිරීම වේ. පස්වන අරූප කලාප සම්මර්ශන ක්ර්මවේදය නම් දෘෂ්ටි උද්ඝාට හෙයින් විදර්ශනාකිරීමයි.මෙහිදී රූප කලාප විදර්ශනාව සිදුකර ඒ සිතද අනත්තානුපස්සනාව අනුව වැඩීමෙන් ආත්මයක් නොදැක ආත්ම දෘෂ්ටිය හැරදමමින් විදර්ශනාව සිදුකෙරේ.සයවන අරූප කලාප සම්මර්ශන ක්රමමය නම් රූප කලාප විදර්ශනාකර ඒ විදර්ශනා කළසිත් අනිච්චානුපස්සනාවට අනුව සැලකීමයි.මෙහිදී මානය ඇතිවීමට හේතු දුරුකරන නිසා මේ නමින් හැඳින්වේ.සත්වන අරූප කලාප සම්මර්ශන ක්රමමය නම් නිකාන්ති පර්යාදාන හෙයින් විදර්ශනා කිරීමයි.මෙහිදී රූප කලාප විදර්ශනාකර ඒ විදර්ශනාකළ සිත්ද දුක්ඛානුපස්සනාවට නඟා විදර්ශනා කිරීමයි.මෙහිදී පැතිය යුතු දෙයක් නොදකින බැවින් නිකාන්තිය ක්ෂ්ය කෙරේ.මෙහිදී ක්ෂ ණ වශයෙන් සිදුකරන සම්මර්ශනය බුදුවරයන්ට විනා සෙසුඅය හට නොලැබෙනබව දක්වා ඇත.මන්ද රූප අරූප ධර්මවල ආයුෂ ප්රුමාණ සංඛ්යාහත ක්ෂ ණ වශයෙන් සම්මර්ශනය බුදුවරයන්ට පමණක් අරමුණුවන බැවිනි. ත්රෛවභූමික සංස්කාරවල ත්රිෂලක්ෂ ණ සම්මර්ශනයකොට පසුව එහිම ප්රඅත්යන වශයෙන් ක්ෂරණ වශයෙන් උදයව්යෛය බැලිය යුතුය.පඤ්චස්කන්ධ වශයෙන් එය සමපණස් ආකාරවේ.මෙහි උදය නම් නාමරූපයන්හි නිබ්බන්ති ලක්ෂුණයයි.වය නම් විපරීනාම ලක්ෂ ණවූ භඞ්ගයයි.නාමරූපාදියට ප්ර ත්යනය නම් කර්මාදියයි.ක්ෂ ණ නම් නිබ්බත්ති ක්ෂ.ණය හා වය ක්ෂමණයයි.රුපස්කන්ධායේ ප්රරත්යි හා ක්ෂ ණ සේ උදයව්යයය බැලීමේ ස්වරූපය මෙපරිදිය.අවිද්යාන,තෘෂ්ණා,කර්මෂ හා ආහාර යන හේතුප්රධත්යප සතර නිසා රූප සමුදය ඇතිවේ.එසේම රූපස්කන්ධූයේ නිබ්බත්ති ක්ෂවණය හා වය ක්ෂකණයද බැලිය යුතුය.මෙසේ ක්ෂනණ වශයෙන් බැලීම සමඟ ගත්විට රූපයේ උදය පස් ආකාරය වේ.එලෙසම වය පස් ආකාරවේ. මේ අනුව රූපයේ උදයව්ය්ය දස ආකාරවේ.වේදනා ස්කන්ධේයද අවිද්යාර,තෘෂ්ණා,කර්ම් හා ස්පර්ශ ආදී හේතුප්රනත්ය‍ සතර නිසා ඇතිවේ.එහිද නිබබත්ති හා වය ක්ෂදණය සැලකිය යුතුය.මේ අයුරින් දස විධවූ ස්වරූපයකින් උදය හා වය වේදනා ස්කන්ධ යෙහි සැලකිය යුතුය.සංඥා ස්කන්ධ යද අවිද්යාි,තෘෂ්ණා, කර්මන හා ස්පර්ශ යන හේතුප්රිත්යි නිසා හටගනියි.එහිද නිබ්බත්ති හා වය ක්ෂධණය සැලකිය යුතුය.මේ අනුව සංඥා ස්කන්ධමයේ උදයව්යශය බලනු ලැබේ.අවිද්යාබ,තෘෂ්ණා,කර්මු හා ස්පර්ශ හේතුප්රකත්යධවීමෙන් සංස්කාර ස්කන්ධය හටගනියි.එහිද නිබ්බත්ති හා වයක්ෂ්ණ සැලකිය යුතුය.මෙසේ සංස්කාරස්කන්ධශයේ උදයව්යධය දස අයුරකින් බැලිය යුතුය.අවිද්යා්,තෘෂ්ණා,කර්ම හා නාමරූප යන විඥානස්කන්ධ්ය හට ගැනීමට හේතුප්රසත්ය් සැලකිය යුතුය.එහිද නිබ්බත්ති හා වය ක්ෂතණය බැලිය යුතුය.මේ අනුව දසවිධ වූ අයුරින් විඥානස්කන්ධයයට විදර්ශනා කළයුතුවේ.මෙසේ සම පණස් අයුරකින් උදයව්යමය ලක්ෂනණ සැලකීමේදී ඥාණය වඩාත් විශදතර වේ.මේ ඥාණය තරුණ විදර්ශනා ඥාණය නම්වේ.මෙලෙස බලන්නා ආරද්ධ විදර්ශකයා නම්වේ.මෙසේ තරුණවිදර්ශනා ඥාණයෙන් යුතු ආරද්ධවිදර්ශකයා හට ඕභාස,ඤාණ,පීති,පස්සද්ධි,සුඛ,අධිමොක්ඛ,පග්ගහ,උපට්ඨාන,උපෙක්ඛා හා නිකත්ති යන දශ විධ විදර්ශනා උපක්ලේශ හටගනියි.මෙහි ඕභාස නම් විදර්ශනා චිත්තයෙන් උපන් ශරීර ආලෝකය වේ.ඤාණ නම් විදර්ශනා ප්ර.ඥාවයි.නාමරූප ධර්ම පිළිබඳ අතිශය පිරිසිදු තීක්ෂුණ අතිවිශදවූ නුවණ පහළවේ.පීත් නම් විදර්ශනා ප්රීනතියයි.පස්සද්ධි නම් කාය හා චිත්ත පස්සද්ධියි.කාය චිත්තයන්හි තිබූ දරථ දුරුකොට සැහැල්ලුබවක් ලැබීමයි.සුඛ නම් විදර්ශනා සුඛයයි.අධිමොක්ෂච නම් අතිශය ප්රුසාද ජනක බලවත් ශ්ර්ද්ධාවයි.පග්ගහ නම් වීර්යයි.උපට්ඨාන නම් ස්මෘතියයි.ප්රෂබල සිහි නුවණක් ලැබීම මේ නමිවේ.උපේක්ඛා නම් විදර්ශනා උපේක්ෂා්ව හා ආවර්ජන උපේක්ෂා ව වේ.මෙය ඉතා තියුණුය. නිකාන්ති නම් සිහින් තෘෂ්ණාවය කැමතියිකැමතියි
  6. සමින්දි හර්ෂණී අත්තනායක

    ආචාර්ය සුජිත් නිශාන්ත හේවගේ මහත්මයාණනි, ඔබතුමා පිළිබඳ මා විශාල පැහැදීමකින් ඉන්නේ.මම හිතන විදිහට ඔබතුමාව අපේ රටට විශාල සම්පතක්. ආචාර්යතුමනි, මේ සටහන්වල අන්තර්ගතය අනුව ඒවා ඔබතුමාට පමණක්ම ලිවිය හැකි අති ගම්භීර කරුණු රාශියක් ඇතුලත් සටහන් පෙළක් ලෙස සලකමි. මේ සටහන් මෙහි ප්‍රකාශයට පත් කිරීම වෙනුවෙන් මේ වෙබ් අඩවියේ හිමිකරුටත් මගේ කෘතඥතාවය පිරිනමමි.ඔබතුමාගේ ලිපිනය, දුරකථන අංකය හා අවශ්‍ය සෙසු විස්තර සියල්ලක්ම වෙබ් අඩවියක තිබූ මා හට හමුවූවා. එයට ගොඩක් ස්තූතියි. මම කැමතියි රජයේ විශේෂ කාර්යයන් සඳහා ඔබතුමාගේ දැනුම භාවිතා කරන්න පුළුවන් ආකාරයේ යම්කිසි වගකීමක් ඔබතුමාට පවරන්න.

    කැමතියි

ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙන්න

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ WordPress.com ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න / වෙනස් කරන්න )

Twitter picture

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Twitter ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න / වෙනස් කරන්න )

Facebook photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Facebook ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න / වෙනස් කරන්න )

Google+ photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Google+ ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න / වෙනස් කරන්න )

%d bloggers like this: